“көк бөрә” ләр“әҗдиһаниң пушти” болаламду?

Ситокһолмдин обзорчимиз нәвбаһар тәйярлиди
2024.02.18
shir-oynitish-zilcha-gelem Лоп наһийәси дол базиридики мәдәнийәт тәнтәрбийә мәйданида кәнт аһалилири шир оюни ойнаватқан көрүнүш. 25-Ноябир, лоп наһийәси
www.ts.cn

Йеқинқи мәзгилләрдә уйғур елидики һәрқайси шәһәр вә йезиларда хитайниң чаған байримини тәбрикләш паалийәтлириниң пәвқуладдә әвҗ алғанлиқи мәлум болмақта. Болупму, қәшқәр, хотән қатарлиқ уйғур нопуси зич җайлашқан районларниң пүтүнләй хитай мәдәнийити әкс әттүрүлгән безәкләр билән безилип, қаримаққа хитай шәһәрлиригила охшап қалған һалити кишини ечиндурмақта.

Хитай һөкүмитиниң орунлаштуруши билән коча-койлар, бағчилар, идарә-җәмийәт вә меһманхана қатарлиқ аммиви сорунлар әҗдиһа шәкиллик безәкләр билән қапланған, уйғур хәлқи болса хитайларниң әҗдиһа уссули, шир уссуллириға селиниватқан,  уйғур балилири мәҗбурий һалда хитай тилида “биз әҗдиһа пушти” вә “ хуаңди әвлади” дегәндәк сөзләрни қиливатқан син-филимлириму хитай тор сәһипилиридә кәң тарқалмақта.

Көз алдимиздики бу мәнзириләр шуни әкс әттүридуки, хитай һөкүмити чаған байримини тәбрикләш баһаниси билән әҗдиһа, панус вә түгрә қатарлиқ хитай мәдәнийитиниң вәкил характерлик амиллирини уйғурларға теңиш арқилиқ, “җуңхуа миллити ортақ кимлики” яритиш, уйғурларниң миллий кимликини йоқитишни мәқсәт қилғанлиқини көрүвелиш қийин әмәс.

Әҗиба хитай һөкүмитиниң уйғурларға хитай мәдәнийитиниң символлуқ бәлгилирини зорлап теңиши билән уйғурларниң миллий кимликини йоқитиши оттурисида қандақ бағлиниш мәвҗут?

Алди билән, хитай һөкүмитиниң уйғурларни ассимилятсийә қилиш қәдимини тезлитиш үчүн уйғурларға хитай кимликини теңиш тактикисиниң маһийитини чүшинишимиз керәк. Әлвәттә, хитай һөкүмити бу мәсилини мәлум қануний асасқа игә қилип көрситиш үчүн ялған пакитларни ойдуруп чиқиришқа еһтияҗлиқ болиду.

Җәмийәтшунаслиқ илмидә ортақ ирқдашлиқ, қандашлиқ вә уруқдашлиққа охшаш амиллар бир дөләтниң миллий кимликини тәшкил қилидиған муһим шәртләр дәп қарилиду. Мәйли етник келип чиқиши болсун яки мәдәнийәт қатламлири җәһәттин болсун, хитай миллити билән һечқандақ ортақлиқи болмиған уйғурларға хитай дөлити кимликини теңиш мәқситигә йетиш үчүн, хитай һөкүмити йәнә өзиниң адити бойичә ялған тарих ясаш һийлисини қолланған. 

“әҗдиһа” тотеми нәччә миң йиллардин буян хитай әҗдадлири чоқунидиған бир түрлүк символ болуп кәлгән, әмма хитай императорлири қәдимки дәврләрдин башлапла “әҗдиһа” тотемини өз һакимийитини мустәһкәмләш үчүн хизмәт қилдуруп кәлгән вә бүгүнки күнлүктә уни хитай дөлитиниң миллий кимлики билән тәңдаш орунға қоюп кәлмәктә. Буниң дәл әксичә, уйғурлар өзлириниң роһий дуняси вә турмушида муһим орун тутуп кәлгән “бөрә тотеми” ни явларниң һуҗумидин қоғдинидиған вә хитай ассимилятсийәсигә қарита бир түрлүк символлуқ қаршилиқ сүпитидә тонуп кәлгән.

Уйғур қатарлиқ түркий милләтләрни хән миллити билән бир қатарға қоюп “хуаңди әвлади” (炎黄子孙) яки “әҗдиһа пушти” (龙的传人) дәп аташ һадисисини-мәйли гоминдаң милләтчи партийәси болсун яки хитай коммунист партийәси болсун өзлириниң шәрқий түркистан земинида йүргүзүп келиватқан мустәмликә сияситини күчкә игә қилиш вә уйғурларни ассимилятсийә қилиш мәқсити үчүн қоллинип кәлгән васитә дәп қарашқа болиду. Һалбуки, уйғур хәлқи “әҗдиһа пушти” яки“хуаңди әвлади” дегәндәк намларни һақарәт дәп билип, әсла қобул қилмай кәлгән вә хитай һөкүмәтлиригә изчил қаршилиқ билдүрүп кәлгән. Бу һәқтә әйни вақиттики“ қәшқәр шинҗаң гезити” ниң 1947-йил, 7-январ саниға бесилған “түрк оғли” имзасида йезилған бир парчә обзор мақалисини мисал қилип өтүш мумкин:

“иза тартмиған әпсанә консерт базардин чиқсун” намлиқ темидики обзорда, ву җуңшинниң өлкилик һөкүмәткә башлиқ болуп тәйинләнгәндин кейин уйғур хәлқиниң хитай ассимилятсийәсигә мәҗбурлиниватқанлиқидәк вәзийәткә дуч кәлгәнлики оттуриға қоюлған вә уйғур хәлқиниң мәйданида туруп қаттиқ рәддийә берилгән. Обзорниң тәпсилий мәзмунида әйни вақитта уйғурларни “хуаңди әвлади (хән миллити әвлади), нәслиңлар хитайлар билән бир” дәйдиған әпсаниләрниң базарға селинғанлиқи вә бу мәзмун йәркәнт вилайәтлик уйғур уюшма санайи нәфисәси тәрипидин ойналған сәһнә әсиридә әкс әттүрүлгәнлики баян қилинған.

Хитай даирилириниң йеқинда йәнә уйғур елидики әдәбият-сәнәт, маарип вә тарих-археологийә саһәлиридә“әҗдиһа” символи яритип, уйғурларниң тарихи вә мәдәнийитини бурмилашқа урунуштәк қара нийити қайта оттуриға чиқти. Булардин көрүнәрлик болғанлири уйғур районидин қезивелинған аталмиш “дөләт гөһири” намида сақлиниватқан бир қисим археологийәлик мәдәнийәт буюмлириниң бирдинла һәммисиниң үстидә “әҗдиһа” сүрити болған маддий ядикарлиқлар намида җакарлинип, күчәп тәшвиқ қилиниши диққәт қозғимақта.

Булардин бирқанчә өрнәкләрни мисалға елип өтүшкә тоғра келиду. Аталмиш шинҗаң уйғур аптоном районлуқ музейниң 2024-йил, 9-феврал үндидар тор суписида елан қилинған язмисида, йеқинқи йиллардин буян уйғур елидики археологийә хадимлириниң әҗдиһа тема қилинған зор миқдардики мәдәнийәт ядикарлиқлирини қезивалғанлиқи хәвәр қилинған. Хәвәрдә йәнә алтун, мис, яғач, йипәк, сапал, фар-фур вә қаштеши қатарлиқ материяллардин ясалған тарихий ядикарлиқларниң һәммисидә әҗдиһа образи интайин җанлиқ һалда гәвдиләндүрүлгәнлики тәкитләнгән. Қезилма ядикарлиқлар қарашәһәр, нийә, қорғас вә санҗи қатарлиқ җайлардин қезивелинған болуп, кәмәр тоқиси, мис көргү (әйнәк), таш абидә, фар-фур тәхсә қатарлиқларни өз ичигә алидикән. Хитай даирилири мәдәний ядикарлиқларда әҗдиһаниң тема қилиниши оттура түзләңлик дәпнә адитиниң ғәрбий район мәдәнийитигә тәсир көрсәткәнликиниң ипадиси дәп елан қилған. Улар йәнә әҗдиһа образиниң әйни вақиттики хән сулалиси мәркизий һөкүмитиниң ғәрбий райондики 36 бәгликни башқурғанлиқи вә оттура түзләңлик билән ғәрбий районниң қоюқ иқтисадий мунасивәт орнатқанлиқини испатлап берәләйдиғанлиқини тәшвиқ қилмақта.

Бу қезилма ядикарлиқлар 1975-йили вә 1995-йили арисидики дәврләрдә қезилған вә мунасивәтлик доклатлар аллибурун елан қилинған турса , немә үчүн аридин хели йиллар өткәндә, у ядикарлиқларниң йүзидә әҗдиһаниң рәсими бар икәнлики хәвири қайта тарқитилиду?

Хитай даирилириниң уйғур районидин тепилған мәдәний ядикарлиқлириға “әҗдиһа тамғиси” ни уруши маһийәт җәһәттин алғанда, ши җинпиңниң “җуңхуа миллити ортақ кимлики” яритиш сияситини қоллаш вә күчәйтиш мәқситидә елип берилған нәйрәңдин ибарәт. Әмәлийәттә уйғур земинидин байқалған мәдәнийәт мираслирида әҗдиһа образиниң көрүлүши хитай даирилири тәшвиқ қилғинидәк хитай мәдәнийитиниң тәсиридин болған әмәс. Бу һәқтә илгири археологлар вә тарихчилар изаһат берип өткәниди. Мәсилән, археолог абдуқәйюм хоҗа әпәнди “шинҗаң мәдәнийити журнили” ниң 1998-йиллиқ, 2-санида елан қилған мақалисидә, 1959-йили тәклимакандики ния харабилиқидин қезивелинған ядикарлиқлар һәққидә тәпсилий мәлумат берип, бу җайдин тепилған буюмлар арисида әҗдиһа образи чүшүрүлгән бир қисим буюмларниң барлиқини, әмма бу образниң охшимиған мәдәнийәтләрдә көрүлидиғанлиқи вә символлуқ мәнисиму охшимайдиғанлиқини изаһлап өткән. Мәсилән, һәмзәккә (көк рәңлик пахта рәхт) бесилған әҗдиһа рәсими будда динидики су илаһиниң символи болуп, удунда яшиған әҗдадлиримиз будда диниға етиқад қилған заманларда, адәм сияқидики шир, аял илаһ, су илаһи қатарлиқлар мәзмун қилинған будда дини ривайәтлирини өзлириниң бәдиий маһарити арқилиқ һәмзәккә бесип чиқирип, будда динини техиму образлаштуруп тәшвиқ қилғаникән.

Ядикарлиқлар арисидики мис көргү вә кәмәр тоқисиға кәлсәк, булардин бир қисимлири йәрлик мәһсулатлар болса, йәнә бир қисми түрлүк йоллар билән оттура түзләңликтин тарқалғанлиқи ениқ. Бу һәқтә шиветсийәлик археолог фолк беригман (Folk Bergman) “шинҗаң археологийәси” намлиқ китабида, 1934-йиллири өзиниң җуңго-шиветсийә археологийәлик тәкшүрүш әтрити билән бирликтә елип барған қезип-тәкшүрүшләр җәрянида кироран қәдимки шәһири вә лопнур чөллүки районидиму көп санда туч вә мистин ясалған,  үстигә хитайчә хәт яки һайван рәсимлири чүшүрүлгән әйнәкләрниң тепилғанлиқини тилға алған. Тәкшүрүш нәтиҗисигә асасән, туч вә мис көргүләрниң хән сулалиси ядикарлиқлирида көп учрайдиған буюмлар икәнлики, уларниң оттура түзләңлик районида ишләнгәнлики вә шу җайдин кәлтүрүлгәнлики мәлум болған. Бергманниң изаһлишичә, бәлбағ тоқисиму яйлақ милләтлиригә хас мәдәнийәт болуп, һонлар билән болған мәдәнийәт варислиқиниң бир түрлүк ипадиси икән. Әмма бергман қезилма ядикарлиқларниң ичидә йәнә бир түрлүк кәмәр тоқилириниң хән сулалисигә аит болуп, әскәрләрниң қорал-ярағ түрлиригә тәвә болуши пәрәзгә йеқин икәнликини билдүргән.

Уйғур хәлқи қәдимдин буян оттура асия тупрақлирида яшап кәлгән түркий хәлқтур. Бу нуқтидин ейтқанда, уйғурларниң  хитай әҗдадлири тевинған “әҗдиһа” тотемиға әмәс, бәлки “көк бөрә” тотемиға мәнсуп қәдимий милләт икәнлики дуняға аян бир һәқиқәт. Түркий милләтләр қәдимдин тартип яшаш иқтидари күчлүк болған бөрини қутқузғучи, йол көрсәткүчи рәһбәр сүпитидә өзлиригә символ қилип кәлгән вә  бөриниң алаһидиликини бир милләтниң тарих сәһнисидә пут тирәп туралишидики муһим хусусийәт дәп тонуп кәлгән. Бөрә гәрчә әпсаниви образ болсиму, түркий милләтләр хәвпкә вә киризискә йолуққанда, өзлириниң мәвҗутлуқини сақлаш вә күрәшкә чақириш идийәсини бөрә образи арқилиқ ипадиләп кәлгән.

Шуни ейтиш керәкки, хитай һөкүмитиниң уйғурларға “әҗдиһа пушти” намини теңиши билән уйғурлар һәргизму хитайниң пушти болуп қалмайду.Гәрчә уйғурлар зулумға очуқ-ашкара қарши туралмисиму, сүкүт ичидә символлуқ васитиләр билән қаршилиқ көрситип кәлгән. 2007-Йили шинҗаң хәлқ нәшрияти тәрипидин нәшр қилинған, ма даҗең, шу җйәнйиң апторлуқидики “шәрқий түркистан дөлити хам хиялиниң бәрбат болуши” намлиқ китабта, өткән әсирниң 80-90-йиллирида шәрқий түркистанда йүз бәргән бир қисим мустәқиллиқ, әркинлик үчүн елип берилған бир қисим намайишларда көк бөрә сүрити чүшүрүлгән байрақлар вә көк бөрә намида қурулған азадлиқ тәшкилатлири панисламизм вә пантүркизм идийәсиниң тәсиридин болған дәп көрситилгән. “көк бөрә” уйғурлар үчүн зулум вә таҗавузчилиққа қарши күрәшниң, шундақла мустәқил дөләт қурушниң символи һесабланған болса, хитайлар үчүн бир тәһдит вә қорқунчтин ибарәт, халас.

*** Бу обзордики көз қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.