Җаза лагерлириниң орнини түрмиләр игиләватамду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2020-11-09
Share
xitaylashturush-kiyim-4-xjyc.gov.con.jpg Йәкән 5-оттура мәктәп оқуғучилириға хитайниң әнәниви пасонидики кийимләр кийдүрүлүп, хитай әдәбияти өгитилмәктә. 2018-Йили өктәбир.
xjyc.gov.con

Германийә ахбарат агентлиқи уйғур дияридики түрмиләрниң көлиминиң барғансери кеңийиватқанлиқини илгири сүрди.

8-Ноябир германийәниң NTV намлиқ телевизийә қанили «хитай уйғур пәрзәнтлирини қандақ программилаватиду?» намлиқ бир хәвәрни елан қилған. Хәвәрдә хитай һакмийитиниң ата-аниси җаза лагерлириға яки түрмиләргә қамилип йетим қалған 900 миң уйғур пәрзәнтлирини йиғивелип, уларниң меңисини «программилаватқанлиқи», йәни уларниң меңисидин уйғур кимликини ююп чиқириветип, хитайлаштуриватқанлиқи илгири сүрүлгән иди.

9-Ноябир германийәдә нәшрдин чиқидиған «йешил тинчлиқ» намлиқ қош айлиқ журнал «хитайниң ғәрбий-шималидики җаза лагерлириниң орнини узун муддәтлик қамақ җазаси игилимәктә» намлиқ бир мақалә елан қилди. Мақалида хитайниң җаза лагерлирида «оқуш пүттүргән» ләр яки тутқундики уйғурлардин 10 миңлиған уйғурниң 5 йиллиқтин башлап муддәтсиз қамақ җазасиға қәдәр болған юқири қамақ җазалириға мәһкум болғанлиқи баян қилинди.

Мақалидә тәсвирлишичә, уйғур дияридики қисмән лагерларниң көлими тарайтилип, униң орниға түрмиләрниң сани көпийип, көлими кеңийип барған. Бу һәқтә мақалидә мундақ баян қилиду: «милйонлиған уйғурлар хитайниң ғәрбий-шималидики җаза лагерлириға қамалди. Бу хил бастуруш германийәни өз ичигә алған кәң саһәниң қаттиқ әйиблишигә учриди. Һазир хитай даирилири йеңидин түрмиләрни қурмақта. Даириләр йеңичә бастуруш истратегийәсини йолға қойиватамду-қандақ?»

Германийә ахбарат агентлиқиниң бейҗиңда турушлуқ мухбири симина мистирәяну тәрипидин йезилған «хитайниң ғәрбий-шималидики җаза лагерлириниң орнини узун муддәтлик қамақ җазаси игилимәктә» намлиқ бу мақалидә баян қилинишичә, «хитай коммунистик партийәси 1949-йили һакимийәт бешиға чиққандин кейин сабиқ шәрқий түркистанни өзигә қошувалған» болуп, йиллардин буян «террорлуққа, ашқунлуққа вә диний әсәбийликкә қарши туруш» шоари астида районда еғир бастурушларни елип барған. Хитайниң йеқинқи мәзгилләрдин буян җаза лагерлирини тәсис қилип қанунсиз һалда милйонлиған уйғурларни қамиғанлиқи хәлқараниң күчлүк қаршилиқиға учриғандин кейин, хитай һакимийити тактикисини өзгәртип, алдинқи айлардин башлап техиму қорқунчлуқ болған бир сиясәтни йолға қойған. У болсиму, тутқунларни еғир қамақ җазалириға, һәтта 20 йиллиқ җазаларға мәһкум қилиштин ибарәт болған.

Мақалидә мундақ дейилиду: «бу җәрянда тутқунлар үстидин ялған әйибнамә һазирлиниду. Бу ялған әйибнамә җинайи дәлил қилиниду. Буниң билән еғир қамақ җазалириға мәһкум қилинған уйғурларниң сани кишини чөчүтиду. Хитай һөкүмитиниң санлиқ мәлуматлириға асасланғанда, пәқәт 2017-йилила еғир қамақ җазасиға учриған уйғурларниң сани 87 миң киши болуп, алдинқи 5 йилға селиштурғанда 10 һәссә артқан. Шу йили хитай һөкүмити уйғурларниң хитай омумий нопусиниң 2 пирсәнтиниму тәшкил қилмайдиғанлиқиға қаримай, шинҗаңда һәр 5 уйғурдин бирни тутуш буйруқини чиқарған иди. Шаһитларниң баян қилишичә, шуниңдин кейин түрмиләр уйғурлар билән толушқа башлиған.»

Д у қ тәтқиқат мәркизиниң мудири әнвәр әһмәт әпәнди бу һәқтә тохталғанда, хәлқара җәмийәтниң күчлүк қаршилиқиға қаримай, хитай һакимийитиниң шәрқий түркистандики бастуруш сияситидин ваз кәчмәйватқанлиқини тилға алди.

Мақалидә шаярда 17 йиллиқ қамақ җазасиға мәһкум қилинған алим сулайман вә ғулҗада 20 йиллиқ қамақ җазасиға мәһкум қилинған әркин турсунлар мисал елинған. Мақалидә йәнә хитай һакимийитиниң бирлирини қамақ җазасиға мәһкум қилмақчи болса җинайи дәлилләргә еһтияҗи йоқлуқи, дәлилләрни халиғанчә ойдуруп чиқириш вә өзлириниң қануний тәртиплиригиму уйғун болмиған шәкилдә халиғанчә һөкүм қилишниң уйғур диярида адәттики бир ишқа айлинип қалғанлиқи баян қилиниду.

«Хитайниң ғәрбий-шималидики җаза лагерлириниң орнини узун муддәтлик қамақ җазаси игилимәктә» намлиқ мәзкур мақалидә җинайитиниң тайини болмиған сансизлиған уйғурларниң еғир қамақ җазалириға мәһкум болуватқанлиқи, буларни сиғдуруш үчүн йеңи түрмиләрниң бәрпа қилиниватқанлиқи, түрмигә қамалған уйғурларниң аилиси билән болған алақисиниң пүтүнләй үзүп ташланғанлиқи һәмдә уларниң из-дерикини елиш, һаят яки өлгәнликини билишниң қейинлиқи әскәртилиду.

Д у қ ниң рәис вәкили, шәрқий түркистан өлималар бирликиниң муавин рәиси турғунҗан алавудун әпәндиму бу һәқтә өз қарашлирини баян қилип өтти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт