Хитай таратқулириниң “маитри симит” һәққидики баянлириға рәддийә (1)

Берлиндин обзорчимиз абләт сәмәт тәйярлиди
2023.07.31
maitiri-smit-telim Маитри тәлим бериватқан бир көрүнүш, 1914- йили қизил миң будда өйи, 224-номурлуқ таш кемирликтин берлинға елип келингән. Күнимиздә һумболдт суписида көргәзмигә қоюлуватиду.
RFA/Ablet Semet

Қәдимки уйғур буддизм мәдәнийәтиниң әң мәшһур намайәндилиридин бири болған “маитри симит”, йәни “маитри билән учришиш” намлиқ сәһнә әсири 9-әсирниң иккинчи йеримида, шәрқий тохарчә (тохарчә-A) дин уйғурчиға тәрҗимә қилинған. Мәзкур әсәрниң қумул нусхиси һазирғичә байқалған башқа нусхиларға селиштурғанда, нисбәтән толуқ вә мукәммәлрәк сақланған нусха һесаблиниду. “маитри симит” вә униң әсли нусхиси, хитай мәдәнийәт министирлиқи тәрипидин “дөләтниң бибаһа асарә-әтиқилири тизимлики” гә киргүзүлгән қәдимки уйғур тилидики бир нәччә әсәрниң биридур.

“хитай хәвәрләр тори” бу йил майда “шәрқ вә ғәрбтин сораш” намлиқ мәхсус сәһипилик программисида “‛маитри симит‚ниң байқилиши немини чүшәндүриду?” намлиқ сөһбәт елан қилған. “хитай хәвәрләр тори” ниң мухбири ваң шявҗүн (王小军) мәзкур сөһбәттә қумул вилайәтлик музейниң башлиқи, аталмиш “тәтқиқатчи” йән фең (严枫)ни зиярәт қилған.

Қизиқарлиқи шуки, хитайниң әң чоң һөкүмәт таратқулиридин бири болған “хитай хәвәрләр тори” да елан қилинған мәзкур сөһбәткә қәдимки уйғур тилидики “маитри симит” ниң хелила яхши сақланған бир бетиниң рәсим нусхиси тәтүр чапланған. Бу әсәрни аталмиш “җуңхуа мәдәнийити” ниң бир парчиси дәп тәшвиқ қилишни асаслиқ нишан қилған бу сөһбәттә, қәдимки уйғур тилидики бу әсәрдин өрнәк көрситишни унтумиған хитай мухбири билән қумул вилайәтлик музейниң хитай башлиқи, өрнәк үчүн көрсәткән бир бәт рәсим һалитидики қолязминиң оң-тәтүрликиниму билмигән. Буниңдин зиярәт қилғучи билән зиярәт қилинғучиларниң кимләр икәнликини, уларниң кәспий сапасиниң қайси дәриҗидә болғанлиқини көрүвелиш тәс әмәс, әлвәттә.

Қәдимки уйғурчә язмиларни оқушта, адәттә юқиридин төвәнгә яки оңдин солға оқуштин ибарәт икки хил усул қоллинилиду. Қәдимки уйғур тилидики қолязмини қандақ тутуп оқушниму билмигән бу аталмиш хитай “мутәхәссис” ләрдин рәсими берилгән япрақниң “маитри симит” ниң қайси бөлүмниң қанчинчи бетигә тәвә икәнликини сораш, әлвәттә артуқчә иш! ундақта, биз ишимизни хитай базарға салған бу сөһбәттики рәсими тәтүр берилгән қолязма өрникини тоғрилаш вә бу бәтниң “маитри симит” ниң қайси бөлүм қанчинчи бети икәнликини ениқлаштин башлайли.

Бир милләт кимликиниң асасий тәркиблиридин бири болған йезиқни тәтүр қоюшниң яки униң оң-тәтүрини пәрқ әтмәсликниң илим саһәсидә нәқәдәр наданлиқ вә һөрмәтсизлик икәнлики һәммигә мәлум. Биз оқуш йөнилишини тәтүр көрситип қойған қәдимки уйғур тилидики бу қолязминиң рәсим һалитидики бу бетини тоғрилиған вақтимизда, мәзкур рәсимгә тамға қилип бесиветилгән “хитай хәвәрләр тори” дегән хитайчә хәтләрниң йөлинишини өзгәртишкә амалсиз қалдуқ.

“маитри симит ном битиг”ниң қомул нусхиси, 2-бөлүм 15-бәт, арқа йүз. (Бурун берилгән бир номури: 206B, япрақниң оң тәрәп юқири қисмиға чапланған вә 2010-йилидин кейин берилгән йәнә бир номури: D2669 57HWI 206AB)
“маитри симит ном битиг”ниң қомул нусхиси, 2-бөлүм 15-бәт, арқа йүз. (Бурун берилгән бир номури: 206B, япрақниң оң тәрәп юқири қисмиға чапланған вә 2010-йилидин кейин берилгән йәнә бир номури: D2669 57HWI 206AB)
RFA/Ablet Semet

Бурунқилар язғандәк вә мәзкур сөһбәттә хитай “кәспий тәтқиқатчи” ниң ейтқинидәк, әсәр япрақлири вә япрақчилири техичә 293 бәтлик непиз пиластик халтида сақлиниватқанлиқи мәлум. Бу дегәнлик, мәзкур әсәрниң әсли қолязмилири һазирғичә тазиланмиған, шундақла титилған яки бузулған бәтлирини әслигә кәлтүрүш хизмити техичә елип берилмиған дегәнликтур. Йәни пиластик халтиларға пүтүн бәтләр яки чоңрақ япрақлар айрим-айрим селинған болсиму, лекин өзи тәвә бөлүмләрдики орни ениқланмиған кичик япрақчиларниң охшаш бир халтиға селинип арилаштуруветилгәнлики ениқ. Мәлуматларға қариғанда, бәзидә 40 тин артуқ япрақчә бир халтиға қачиланған әһвалларму бар. Буларниң тәвәликини ениқлимаслиқ, бир-биридин айримаслиқ, пүтүн әсәрниң қанчә бәт икәнликини җәзимләштүрүштә чоң хаталиқларни кәлтүрүп чиқириду, әлвәттә!

Әслидә бундақ қиммәтлик әсәр, худди берлинда сақлиниватқан “маитри симит” ниң сиңгим нусхасиға охшаш, мәхсус лайиһәләнгән әйнәкләр арисидики һавасиз бошлуқта сақлиниши керәк иди.

“маитри симит” ниң қумул нусхисини әң бурун һәм системилиқ тәтқиқ қилғанлар уйғур тәтқиқатчилардур. Қәдимки уйғур тили вә мәдәнийәт тәтқиқатчилиридин исрапил йүсүп, абдуқеюм хоҗа вә долқун қәмбири қатарлиқлар 1987-йили “маитри симит” ниң қумул нусхасиниң кириш вә дәсләпки төт бөлүми һәққидики китабини нәшр қилған.

Бу қетим “хитай хәвәрләр тори” ниң мухбири билән қумул вилайәтлик музейниң башлиқи йән фең оттурисидики “матири симит” ни чөридигән сөһбәтниң мәзмуни асасән дегүдәк 1987-йили үч нәпәр уйғур тәтқиқатчи тәрипидин нәшргә тәйярланған китабниң хитайчә кириш сөз қисмидин елинған. Аталмиш “мутәхәссис” сүпитидә бу сөһбәткә алаһидә тәклип қилинған йен фең 1987-йилидин кейин “маитри симит” һәққидә қандақ тәтқиқатларниң елип берилғанлиқи, шундақла мәзкур әсәрниң йеңидин тепилған япрақчилири һәққидә һечнәрсә дейәлмигән. Буниңдин униң қәдимки уйғур тилидики қолязмилар, болупму “маитри симит” һәққидә толуқ чүшәнчиси йоқ “чала тәтқиқатчи” икәнликини көрүвелиш тәс әмәс.

Ундақта, “маитри симит ном битиг” қандақ әсәр? бу әсәрниң қәдимки уйғур тилидики тәрҗимиси қандақ дуняға кәлгән? бу әсәрдә әкс-әттүрүлгән маитри ‍етиқадини қандақ чүшинишимиз керәк?

“маитрисимит ном битиг”, йәни “маитри билән учришиш” сутраси, уйғур буддизим тарихиниң дәсләпки дәвирлиридә, йәни милади 9-әсирниң 2-йеримида һинди-явропа тиллириниң әң кона өрнәклиридин бири болған шәрқий тохарчә, йәни тохарчә-A тилидин қәдимки уйғур тилиға тәрҗимә қилинған көп қисимлиқ бир драма әсиридур. Әслидики тохарчә әсәр арячандира тәрипидин санскрит тилидики мунасивәтлик әсәрләрни таллап тохарчиға тәрҗимә қилиш арқилиқ түзүп чиқилған. Мәзкур әсәрниң кейинчә тухарчә нусхасидин пртнаракшит исимлик киши тәрипидин қәдимки уйғур тилиға тәрҗимә қилинғанлиқи мәлум.

Бу әсәр, миладийә 4-әсирниң оттурилирида шәкиллинишкә башлиған вә 9-әсирниң иккинчи йеримидин башлап 13-әсирниң ахириғичә болған арилиқта шәрқий түркистанда әң гүлләнгән дәврини яшиған буддизм маитрея етиқадиниң вәкиллик характиргә игә әсиридур. Бу әсәр үстидә елип берилған йеқинқи 20 йилдин буянқи тәтқиқат нәтиҗилиригә асасланғанда, маитрея мәзһипи һазирғичә тәсәввур қилинип келингинидәк пәқәтла буддизмниң “һинаяна” мәзһәбигә тәвә әсәрләрнила асас қилип қалмастин, бәлки “маһаяна” мәзһипигә тәвә бир қисим әсәрләрниму улуғлиған бир буддизм мәзһипидур. Маитрея мәзһипиниң түп нуқтиийнәзәридин қариғанда, бу мәзһәпкә етиқад қилғучиларниң әң чоң арзуси, кәлгүсидә йәр йүзигә келидиған бурһан маитри билән учришиштин ибарәт икән. Бу мәзһәпниң буддизмниң башқа мәзһәплиридин пәрқлинидиған йәнә бир алаһидилики шуки, уларниң муқәддәс китаблирида бурһан маитри йәр йүзидин көтүрүлүп мәңгүлүк әркинлик шәһири болған “тушита” җәннитигә чиқипла қалмастин, бәлки йәнә “тушита” җәннитидин йәр йүзигә чүшүп, инсанлар арисида яшайдикән.

“маитри симит” та маитриниң тоғулуш, өсүш, бурһанлиқ йолида өй-җайидин ваз кечип раһиб болуш җәрянлири, бәргән тәлимлири вә ахирида нирвана дәриҗисигә йетиш кәчүрмишлири наһайити қизиқарлиқ һәм тәсирлик көрүнүшләр арқилиқ җанландурулған. Шәхсләргә вә җамаәткә ярдәм қилиш, шундақла сәдиқә беришниң әһмийити тәкитләнгән. Әсәрниң 20-25-бөлүмлиридә җанлиқлар садир қилидиған “өлтүрүш, оғрилиқ қилиш, шәһванийлиқ, ялғанчилиқ, чеқимчилиқ, ғәйвәтхорлуқ, пихсиқлиқ, күндәшлик вә яман нийәт” тин ибарәт “10 чоң гунаһ” һәққидә тәпсилий мәлуматлар берилгән. Йәни бу “гунаһ” ларниң келиш мәнбәси, униңдин қутулуш йоллири вә гунаһкарларға берилидиған һәр хил җазалар наһайити тәпсилий чүшәндүрүлгән. Мәзкур әсәрниң “дозақ” тәсвирлиридә хитайниң классик җаза қанунлирида учрайдиған нурғунлиған җазалаш усуллириниң буддизмниң тәсиридә мәйданға кәлгәнлики испатлайдиған хели көп әмилий мисаллар учрайду.

Маитри етиқадидики яхшилиқ вә яманлиқ қарашлири, яхши хисләт һәм әхлақ-пәзиләт һәққидики чүшәнчиләр һазирқи уйғурларниң турмуш мәдәнийитидики қиммәт қарашлиридин анчә пәрқлинип кәтмәйду. Бу шуни испатлайдуки, тарихтики уйғур буддизминиң маитри мәзһипи һәргизму хитай буддизминиң тәсири билән әмәс, бәлки әсли мәнбәси һиндистандин кәлгән будда қарашлири билән уйғурларниң иҗтимаий турмуш тәҗрибилириниң органик бирләштүрүлүшидин кәлгән.

“хитай хәвәрләр тори” ниң сөһбитигә асаслиқ пикир баян қилғучи сүпитидә қатнашқан аталмиш “кәспий тәтқиқатчи” йән фең, “маитри симит” драмисиниң 26- вә 27-бөлүмлириниң кәм икәнликини тилға алған. Униң бу сөзлири биздә “бу бөлүмләр йоқитиветилгәнму-қандақ?” дегән әндишини қозғайду. Әмәлийәттә “маитри симит” ниң қумул нусхисида бу икки бөлүмдин хели көп япрақчиларниң барлиқи мәлум. Буларда маитриниң бәдинидики 32 бәлгиси саналған, маитриниң падишаһ симха вә өз аниси билән елип барған сөһбәтлири баян қилинип, ахирида униң нирвана дәриҗиси йетиши билән драма ахирлашқан.

Биз йән феңниң бу сөзлиридин, униң һәтта хитай алими гең шимин (耿世民) ниң германийәлик алимлардин һанс йоаким килимкайит (Hans Joachim-Klimkeit) вә йенс петер лаут (Jens Peter Laut) лар билән һәмкарлишип, “маитри симит” ниң 26- вә 29-бөлүмлиригә мәнсуп япрақларниң бир қисмини нәшр қилдурғанлиқидинму хәвәрсиз икәнликини җәзмләштүрдуқ.

(Давами бар)

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.