Ma jü: “Xitaylarning qéchishidiki seweb, ular bu jayning hazir insaniyetning dozixi ikenlikini körüp yetti”

Muxbirimiz méhriban
2022.12.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-kochmen.jpg Xitay köchmenler xotenning merkizidiki chong meydanda ussul oynawatqan körünüsh. 2015-Yili 15-aprél.
AFP

Uyghur diyarida yolgha qoyulghan “Yuqumni nölge chüshürüsh” namidiki qattiq qamal mezgilide, rayondiki xitay köchmenlirining shikayet qiliwatqan we barliq amallar bilen yurtlirigha kétiwatqan sin körünüshliri köplep ashkarilinip, diqqet qozghidi. Bu xil sin körünüshliride bir qisim xitay köchmenlirining, yughuri süretlik tashyollarda aptomobillar bilen, hetta yük-taqilirini kötürüp piyade méngip ichkirige qéchiwatqanliqi, ularning yol boyidiki tekshürüsh ponkitliri we chiqish éghizliridiki tosush hem agahlandurushlarghimu qarimay yurtlirigha kétiwatqanliqi körsitilgen.

Melum bolushiche, ürümchide 24-noyabir yüz bergen ot apiti we uningdin kélip chiqqan éghir paji'e seweblik, pütün memliket miqyasida qozghalghan naraziliq herikitige ürümchi, xoten, qeshqer sheherliridiki xitay köchmen ahalilirimu awaz qoshqan.

Sin körünüshliridin xitay köchmenlirining toplinip yerlik hökümet organlirigha bérip yuqum qamalini bikar qilishni telep qilish, ündidar, tik tok qatarliq ijtima'iy taratqularda yuqum qamali üstidin shikayet qilish hetta türlük amallar bilen ichkiri xitay ölkiliridiki yurtlirigha qéchiwatqanliqi melum bolmaqta.

Sin körünüshliride rayondiki shikayet qilghan xitaylar özlirining Uyghur diyaridin ayrilishigha qattiq qamal tedbirliri seweb boluwatqanliqi üstidin shikayet qilghan.

Ular bayanlirida, Uyghur diyarida yolgha qoyulghan qamal tedbirlirining xitay ölkilirining herqandaq bir jayidin qattiq hetta qebih wasitiler bilen ijra qilinidighanliqini bildürgen. Ular bu sewebtin özlirining Uyghur diyarida dawamliq yashash imkaniyitining qalmighanliqi üchün kétishke mejbur boluwatqanliqini bildürgen.

Xitay köchmenlirining Uyghur diyaridin qéchiwatqan körünüshliri ashkarilan'ghandin kéyin, bu ehwal chet'ellerdiki xitay weziyitini közetküchilerning diqqitini qozghighan.

Ilgiri xitayda bir mezgil turghan, lawléy texellusidiki gérmaniyelik yutubér bu heqte mexsus programma ishligen. U programmisida Uyghur diyaridin yurtlirigha qéchiwatqan xitay köchmenlirining qéchishigha Uyghur diyarida yolgha qoyulghan chékidin ashqan qamal siyasiti seweb bolghanliqini bildürgen.

Lawléy sözide rayondiki Uyghurlar uchrawatqan basturushning rayondiki yuqum qamalidin nechche hesse éghirliqini bildürüp, nöwette xitay köchmenliriningmu yuqum qamali seweblik Uyghurlar uchrawatqan basturushni azraq bolsimu hés qilghanliqidin memnun bolghanliqini bildürgen.

Amérikadiki xitay weziyiti analizchiliridin nyu-yorkta yashaydighan tunggan pa'aliyetchisi ma jü ependimu öz qarashlirini otturigha qoydi.

Uning qarishiche, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki yuqum qamali siyasitidin shikayet qilip, yurtlirigha qéchiwatqan xitay köchmenliri, eslide xitayning Uyghur diyaridiki mustemlike siyasitidin behrimen boluwatqan menpe'etdar xelq hésablinidiken.

U mundaq dédi: “Shinjangdiki xitaylargha nisbeten éytqanda ularning u yerge bérishigha, xuddi tarqalghan sin filimlirida déyilgendek, ular bay bolush, zémin'gha ige bolush, yer igisi bolush, déhqanchiliq meydanlirining xojayini bolush meqsitide barghan. Barghanlargha 40 mo yer, bikarliq turalghu öy, 80 ming yüen xelq puli yardem bérilidu, jorisi yoqlargha yerliktiki güzel Uyghur qizliri bilen toylishish imkani bar dégenler ijtrima'iy taratqularda tarqalghan nurghun kishiler bilidighan teshwiqatlar. Bular xitay kommunist hökümitining ichkiri xitay ölkiliridiki xitay yashlirini u yerge apirip, mustemlike siyasitini yürgüzüshte qollan'ghan siyasiti”.

Ma jüning qarishiche, menpe'etdar xitay köchmenlirige nisbeten éytqanda, nöwette ulargha yürgüzülüwatqan qamal siyasiti Uyghurlardin asman zémin perq qilsimu, emma mushu ehwaldimu rayondiki xitay köchmenliri rayonda yürgüzülüwatqan siyasetlerge berdashliq bérelmigen.

U mundaq dédi: “Halbuki hazir körüwatqinimiz, bu mustemlikichiler birnechche yilliq qamal siyasitini bashtin kechürgendin kéyin ular berdashliq bérelmidi. Elwette ulargha qarita yolgha qoyulghan ‛yuqum qamali siyasiti‚ yerlik Uyghurlardin asman-zémin perq qilidu. 3 Yilgha yéqin qamal dawam qilip 2022-yili 11-aygha kelgende, u yerdiki Uyghurlar irqiy qirghinchiliq siyasitining dawami bolghan irqiy qamal qilish basturushigha uchridi. Ular irqiy ayrimichiliq siyasitide lagér tüsidiki atalmish köchme doxturxanilargha qamaldi. Emma xitay köchmenliri üchün peqet öyliridin chiqish cheklendi. Ularning öz-ara alaqe erkinliki we naraziliq bildürüsh erkinliki yenila bar idi. Emma bizning axirida körüwatqinimiz, özlirini chong tutidighan bu hökümran xelqmu berdashliq bérelmidi”.

Ma jü sözini dawamlashturup yene mundaq dédi: “Buning sewebi néme? ular néme üchün herqandaq amallar bilen qéchip kétishke urunidu? chünki ular bu jayning hazir insaniyetning dozixi ikenlikini körüp yetti. Uyghurlar nechche on yillardin buyan bu azabni tartiwatidu. Halbuki xitay köchmenliri buning temini azraqla tétidi xalas. Emma ular bunimu qobul qilalmidi. Ularning bashtin kechürgini Uyghurlar tartqan azabning ondin biri hetta yüzdin biri. Emma ular kommunist hakimiyetning rayondiki zorawanliq siyasitige berdashliq bérelmidi. Shunga bu siyaset xitaylarnimu bu yerdin qéchishqa mejbur qilmaqta.”

Ma jü ependi yene 24-noyabir ürümchide yüz bergen ot apitidiki ölüm paji'esiningmu xitay ahaliliride wehime peyda qilip, ularning qéchishigha we qozghilip naraziliq bildürüshige seweb bolghanliqini eskertti.

U bu yan'ghin paji'eside köyüp ölgenlerning ayallar we balilar ikenlikini, ularning erlirining ot apitide öz a'ililirini qutquzmay qéchip ketkenler bolmastin, belki ularning xitay hökümiti teripidin lagérlargha we türmilerge qamalghanliqini bildürdi.

Ma jü bu zulumlarning rayondiki xitay ahalilirinimu oyghitiwatqanliqini tekitlep: “Bu weqe Uyghurlar uchrawatqan zulum we basturushqa bolghan yéngi bir tonushni barliqqa keltürdi. Téximu nurghun kishilerge Uyghurlar üstidin yürgüzülüwatqan zorawanliq siyasitining heqiqiy yüzini körsetti”, dédi.

Amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliridin ilshat hesen ependimu ziyaritimizni qobul qilip, “Xitay köchmenlirining Uyghur diyaridiki yuqum qamali siyasitidin shikayet qilip, yurtlirigha qéchishi” diki seweb heqqide öz qarashlirini ortaqlashti.

Uning bildürüshiche, gerche pütkül xitay dölitide yuqum qamali yürgüzülüwatqan bolsimu, emma “Uyghur diyarida yürgüzülüwatqan chékidin ashqan qamal siyasiti rayondiki Uyghurlarghila emes, belki bay bolush istikide rayon'gha kelgen xitay köchmenliriningmu qéchishigha seweb bolghan”.

Ilshat hesen ependi rayondiki xitay köchmenlirining xitay hökümitining mustemlike siyasitini yürgüzüsh üchün, rayon'gha yötkep kélin'genlikini tekitlidi.

Ilshat hesen ependi: “Eger xitay hökümitining rayondiki qamal siyasitide yumshash bolsila, imkaniyiti yar bergen téximu köp xitay köchmenliri hökümetning tosqunluqigha qarimay öz yurtlirigha kétishi mumkin” dédi.

Emma u xitay hökümitining özining rayondiki mustemlike siyasitini yürgüzüsh üchün xitay ölkiliridin köchmen yötkeshni yenila dawam qilduridighanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, emma köchmen yötkesh siyasitining buningdin kéyinki tereqqiyatida, öz yurtlirida tirikchilik imkaniyitige ige bolghan xitay puqralirining sherqiy türkistan zéminida köchmen bolup yashashni xalimasliq éhtimalliqi téximu yuqiri bolidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.