Uyghur élidiki herbiy paratlar chet'el munazire betliride bölünüsh peyda qildi

Muxbirimiz irade
2017-03-01
Share
guma-qarshiliq-herbiy-1.jpg Xoten wilayetlik hökümet "Térrorluq, zorawanliq" qa da'ir yip uchi bilen teminligenlerni 5 milyon somghiche mukapatlaydighanliqini jakarlash yighini. 2017-Yili 22-féwral.
ts.cn

Xitay qoralliq qisimlirining Uyghur élining herqaysi sheherliride arqa-arqilap élip bériwatqan herbiy küch körsitish heriketliri xelq'ara axbaratlardimu keng xewer qilinip, tor dunyasidimu küchlük inkas qozghimaqta. Bu xil qoralliq heywe körsitish heriketlirige nisbeten Uyghur élidiki kishilerning inkasining néme boluwatqanliqi éniq bolmasliq bilen birlikte, chet'ellerdiki munazire betliride bu heqte küchlük munaziriler boldi. Undaqta, bu munazirilerde némiler déyilmekte, tordashlarning arisidiki inkaslarda qandaq perqler otturigha chiqmaqta?

Gumidiki pichaqliq hujum weqesidin kéyin Uyghur élining ürümchi, qeshqer, xoten qatarliq jaylirida xitay qoralliq qisimliri arqa-arqilap "Heywe bilen chöchütüsh, qoralliq küch körsitish" témisidiki térrorluqqa qarshi turup, muqimliqni qoghdash qesemyad yighinlirini uyushturghan idi. Pichaqliq hujumdin kéyinla élip bérilghan bu heriketler xelq'aradiki kishilik hoquq organliri we Uyghur éli weziyitini közitip kéliwatqan bir qisim nopuzluq tetqiqatchilar teripidin tenqidke uchrawatqanda, düshenbe küni yeni 27-féwral küni ürümchide xitay qoralliq qisimliri yene qoralliq küch körsitip, heywe qilghan. 10 Mingdin oshuq qoralliq esker qatnashqan bu térrorluqqa qarshi turush herbiy paratida tanka we tik ucharlarmu qollinilghan. Xitay axbarat wasitiliri elwette birdek bu manéwirlarning yerlik xelqning küchlük himayisige érishkenlikini, her jay, her sahe ammisining térrorchilar bilen qet'iy küresh qilish heqqide qesem qilghanliqini xewer qildi. Biz qeshqerdiki bir qisim jaylargha téléfon qilip kishilerning bu paratqa qandaq qaraydighanliqini bilip béqishqa tirishqan bolsaqmu, nurghun kishiler téléfonni élip so'alni anglighandin kéyinla téléfonni üzüwetti. Jawab qayturghanlarmu so'allirimizni éhtiyatchanliq bilen jawablidi. Téléfonimizgha chiqqan bir Uyghur kishi da'irilerning shundaq pa'aliyetlerni qiliwatqanliqini, özining bek bu ishlarni chüshinip ketmeydighanliqini éytti.

Biz yene u kishidin, Uyghur élide weqe chiqiriwatqan kishiler heqiqeten hökümet éytqandek diniy esebiy küchlerning tesirige uchrighan kishilermu, dep, özining buninggha qandaq qaraydighanliqini soriduq. Biraq u kishi bu so'algha jawab bérelmeydighanliqini éytti.

Biz qeshqerdiki yene bir méhmanxanigha téléfon qilip, u yerdiki xitaydinmu bu paratlar we qeshqerning bixeterliki heqqide so'al soriduq. Umu bizge bu paratlarning hökümetning bir tutash orunlashturushi bilen hemme jayda ötküzülüwatqanliqini éytti. Biraq u qeshqerni bixeter yaki emes dep baha bérelmeymen, dédi.

Uyghur élide siyasetke, weziyetke, milletler mesilisige chétilidighan herqandaq bir ish üstide pikir bayan qilish da'irilerning alaqidar qanunlirigha asasen oxshimighan namlar bilen jazaliniwatqan bir shara'itta, Uyghur élidiki munazire tor betliridimu bu xewerge qarita bir munazire qozghalmighan. Emma chet'ellerdiki ijtima'iy alaqe tor betliride bolsa, Uyghur élidiki bu qoralliq küch körsitish heriketliri küchlük munazire qozghidi. "Shangxeylik" namliq xewer tor bétide düshenbe küni ürümchide térrorluqqa qarshi turup, muqimliqni qoghdash üchün on ming qoralliq esker qatnashqan herbiy parat ötküzülgenliki resimlik xewer qilin'ghan. Bu tor betning féyisbuk toridiki sehipiside xewerge nechche yüz inkas yézilghan. Inkaslarning omumiy éqimigha qarighanda, xitay bolmighan tordashlar asasen xitay hökümitining bu qoralliq küch körsitish herikitige heyran qalghan yaki uni eyibligen. Bezi tordashlar inkaslirida herbiy paratni gitlérning eyni waqittiki fashist eskerlirining paratlirigha oxshatqan bolsa, beziliri xitay hökümitining Uyghur élidiki weziyettin némishqa bunche chöchüp ketkinini sorighan. Bir tordash inkasida "Térrorluq arqiliq térrorluqni qandaq yoqatqili bolidu?" dep yazghan. Yene bir tordash inkasida "Xitay hökümiti elwette méning gépimni anglimaydu, emma men shundaqtimu pikrimni désem, buninggha oxshash qoral küchi arqiliq waqitliq ghelibini qolgha keltürgili bolsimu, emma u aqiwette yenimu éghir zorawanliqni keltürüp chiqiridu" dep yazghan.

Xitay tordashlar asasen hökümetning bu tedbirlirini qollash pozitsiyini ipadilesh bilen birge yene, Uyghur térrorchilarning qattiq edipini bérish kéreklikini ilgiri sürgen. Xitay tordashliri hetta xitay hökümitining Uyghur élidiki siyasitini tenqidligen yaki Uyghurlargha hésdashliq qilip inkas yazghanlargha "Gherblik düshmenler" "Ikki xil ölchemlikler" dep hujum qilghan. Inkaslar arisida Uyghur éligha bérip baqqan yaki shu yerdiki weziyettin xewerdar bir qisim tordashlar öz inkaslirida, bu jay bayliqqa tolghan, muhim istratégiyilik jay bolghachqa xitay hökümitining bu jayni ishghal qilghanliqini, Uyghurlarning boysundurulghan xelq ikenlikini, emeliyette herqandaq bir Uyghurning ichige kirip chiqsa, xitay kimlikini qobul qilishni xalimaydighanliqini yazghan. Antoni isimlik bir tordash öz inkasida "Uyghurlar millet, örp-adet, din hemme jehettin xitaylardin tüptin perqliq. Eger kimki xitay kompartiyisining u yerdiki mewjutluqini toghra dep qaraydiken, u halda u bir natsésttur" dep yazghan.

U yene, özige hujum qilghan, Uyghur élining ta ching sulalisi mezgilidila junggoning zémini ikenlikini ilgiri sürgen xitay tordashlargha Uyghurlarning téxi yéqinqi zamandila ikki jumhuriyet qurghan musteqil xelqliqini, xitay kommunistlirining u jayni ishghal qilghanliqini bildürgen we yene sözini mundaq dep dawam qilghan "Xitay kompartiyisi keldi we u yerde zawutlarni qurdi, kömür, yer asti bayliqliri, néfit we tebi'iy gaz ishlepchiqiridighan bazilarni achti we nurghun xitaylarni bu yerlerde ishlesh üchün toshup ekeldi. Uyghurlargha héchqandaq ish bermidi. Uyghurlar pasport alalmaydu, ya ishliyelmeydu. Sen ularning bayliqini élip, ulargha ishlesh imkani bermey weqe chiqishigha özüng seweb bolup turup, weqe chiqsa yene qaqshamsen?" dep yazghan. Bir qisim xitay inkas yazghuchilar xitayda az sanliq milletlerge alahide siyaset barliqini, emma yenila Uyghurlarning qalaymiqanchiliq chiqiriwatqanliqini yazghan. Emma uningghimu bezi tordashlar qarshi chiqip, alahide imtiyazning Uyghurlargha emes, xitaylargha bériliwatqanliqini bildürüp, xitay tordashlarni méngisi yuyulghan, bichariler, dégen.

Xitay tordashlardiki bu xil Uyghurlargha öchmenlik xahishi yaki herqandaq bir weqede derhal radikalliqqa yaki Uyghurlarning musulmanliqigha baghlaydighan ehwalni téxi yéqinda kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri tetqiqatchisi maya wang özi élan qilghan maqalide kün tertipke élip kelgen idi. U xitay tordashliridiki bu xil qara-qoyuq eyiblesh we öchmenlikini xitay hökümitining uchurni qamal qilip, peqet özining teshwiqatinila yorghulitish herikitining netijisi, dep körsetken. Amérika Uyghur birleshmisi re'isi, Uyghur siyasiy weziyet analizchisi élshat hesen ependimu buning eng muhim sewebining xitay hökümitining yillardin buyan ep bériwatqan teshwiqatigha munasiwetlik ikenlikini körsetti.

Emma, yéqinqi yillardin buyan amérikigha oxshash gherb elliride xitaydin kélip oquwatqan junggoluq oqughuchilardiki yuqiridikige oxshash mesililerde xitay hökümiti bilen oxshash liniyini yaqilash xahishi yéqindin buyan közetküchilerni heyran qalduruwatqan yene bir mesilige aylandi. Téxi yéqinda amérika uniwérsitétlirida oquwatqan junggoluq oqughuchilarning kaliforniye uniwérsitétigha dalay lamaning kélip nutuq sözlishige qarshi heriket qozghishi, bolupmu ularning bu heriketlerni gherbtiki "Öz ichige élish", "Oxshimighan pikirlerge hörmet qilish" deydighan prinsiplarni qollinip turup élip bérishi heyranliq yaratqan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet