“Xoten wesiqiliri” diki üzhme derixi we yipekchilikke a'it bayanlar

Obzorchimiz newbahar
2022-04-22
Share
“Xoten wesiqiliri” diki üzhme derixi we yipekchilikke a'it bayanlar Bir Uyghur ishchisi xotendiki bir yipek zawutida etles toquwatqan körünüshi. 2008-Yili 23-mart.
REUTERS

Uzun zamanlardin buyan, xitaydiki atalmish “Ilmiy tetqiqat organliri” we “Ilmiy tetqiqatchilar” Uyghur rayonining medeniyet tarixi toghriliq bezi sepsetilerni oydurup chiqirip, tarim oymanliqidin tépilghan qedimki medeniyet yadikarliqlirini xitaygha baghlashqa we uni xitay medeniyitining bir qismi qilip körsitishke urunup kelmekte. Mana mushu xil sepseteler ichide xen sulalisi melikisining sirtqa élip chiqish cheklen'gen yipek ghozikini chéchining arisigha yoshurup xoten'ge élip kelgenliki hemde yipek ishlepchiqirish téxnikasini xoten rayonigha tarqatqanliqidek bir riwayet tilgha élinidu. Xitay tarixchiliri we medeniyet sahesidiki “Ilim nopuzluqliri” tang rahibi shüenzangning “Gherbke sayahet” namliq kitabida xatirilen'gen bu “Riwayet” arqiliq, yipekchilik we yipek ishlepchiqirishigha da'ir medeniyetning xitay ottura tüzlenglikidin Uyghur diyarigha tarqalghanliqini ilgiri sürüp kelmekte. Bir qisim gherblik tetqiqatchilarmu xitay menbeliridiki bu riwayetni nuqta qilip, xitay melikisining xoten'ge kirgen yil dewrini miladiye 400-yilliri etrapigha toghra kélidighanliqi, del mushu dewrlerde xoten rayonida üzhme östürülüshke we yipek ishlepchiqirilishqa bashlighanliqi heqqide xata yekün chiqirip kelgen.

Wehalenki, 19-esirning axiri 20-esirning bashlirida yawropaliq ékspéditsiyechilerning tarim oymanliqida élip barghan qédirish-qézish ishliri netijiside qum barxanlirining astida minglarche yillar sarghiyip yatqan tewerük yadikarliqlar bir-birlep otturigha chiqishqa bashlidi. Qum barxanlirigha kömülgen bu yadikarliqlarning ilim dunyasigha ashkara bolushi bilen, tarim oymanliqigha dümlen'gen qedimki medeniyetning tipi we sirliri échilishqa bashlidi. Buning bilen ilgiriki zamanlardiki xitay menbeliridiki epsane-riwayetlerge asasen xata izahlan'ghan, jimiki tarixiy tépilmilarning kélish menbesini xitay ottura tüzlenglikige baghlaydighan bir tereplimilik nuqti'iynezerlerge so'al peyda boldi. Qedimki tarim medeniyitining yalghuz xen-tang medeniyiti bilenla emes, belki téximu zor derijide qedimki hindistan, gherbiy asiya we yunan medeniyetliri bilen diyalog qurghan, köp menbelik medeniyetlerning jewherlirini yerlik tarim medeniyitining gewdisige özleshtürgen bir parlaq medeniyet tipi ikenliki namayan boldi. Meyli qarushti yéziqidiki wesiqiler bolsun yaki ejdadlirimiz tarixta qollan'ghan bashqa türlük qedimki yéziqlar bolsun, ularda xatirilen'gen köp qirliq mezmunlar tarim oymanliqidiki qedimki hayat we medeniyetni chüshinishte muhim rol oynidi.

Niye xarabisidin tépilghan üzhme qatarliq méwilik derex yaghachliridin yasalghan qaroshti yéziqidiki tarsha pütükler, menbe: Aurel Stein (qedimki xoten)
Niye xarabisidin tépilghan üzhme qatarliq méwilik derex yaghachliridin yasalghan qaroshti yéziqidiki tarsha pütükler, menbe: Aurel Stein (qedimki xoten)
Aurel Stein

Shunisi éniqki, tarim oymanliqidin tépilghan türlük tépilmilar we herqaysiy dewrlerge a'it tarixiy wesiqiler, bu rayonda meydan'gha kelgen yipekchilik téxnikasi we yipek medeniyitining atalmish “Xen melikisi pile ghozikini oghriliqche xoten'ge élip kirgen” dep qaralghan waqittin xéli ilgiriki zamanlargha toghra kélidighanliqini körsitip bermekte.

Xoten tewesidiki niye xarabiliqining yil dewrining miladiyedin burunqi 1-esirdin miladiye 4-esirgiche bolghan dewrge toghra kélidighanliqi, bu jaylarning kéyinche kroran dölitining bashqurushida bolghanliqi melum. Niye xarabiliqini eng deslep shiwétsiyelik ékispidétsiyechi swén hédin bayqighan, kéyin en'giliyelik ékispéditsiyechi awrél siteyin 1901-1931-yilighiche bu jayda birqanche qétim qédirip tekshürüshlerde bolghan. Siteyinning xatirilirige qarighanda, u niye xarabiliqidiki qedimki öylerning etrapidin qurup xarabige aylinip ketken méwilik baghlarning izlirini bayqighan. Bu baghlarning izlirida örük, neshpüt, jigde we üzüm talliridin bashqa yene zor kölemde üzhme derexlirining qurup qaxshal bolup ketken qalduqlirini uchratqan. U xatiriliride qum boranlirining üzlüksiz hujumi we yillarning cheksiz uzun éqimlirida üzhme derexlirining qurup we chak-chak yérilip, égilip ketkenlikini, shundaqtimu 10-12 in'gliz chisi kélidighan derex qaxshallirining hélihem bu xarabiliqta qed kötürüp turghanliqini bayan qilghan.

Awrél siteyin yene niye xarabiliqidin tépilghan yipek we kimxab buyumlargha asasen, qedimki xotende üzhme derixi yétishtürüsh kölimining intayin zor bolghanliqini otturigha qoyghan. U bu heqtiki bayanlirida eyni waqitta xotende üzhme derixining qowziqidin qeghez yasash téxnikasining keng qollinilghanliqi we qeghez mehsulatining xotenning yerlik ishlepchiqirishida muhim salmaqni igileydighanliqidin uchur bergen. Siteyin niye xarabisidin özi qazghan qedimki yadikarliqlarning ewrishkilirini tekshürüp békitish üchün wénadiki botanik, fizé'olog piroféssor j. Wisnér (J. Wisner) Gha yollap bergen. Proféssor wisnér niye xarabiliqidin tépilghan qeghez buyumlarning üzhme derixining qowziqidin yasalghanliqini tekshürüp ispatlighan. Tetqiqatchi wisnér bu heqtiki tekshürüp békitish doklatida, bu xil üzhme derixining peqetla sherqiy türkistanning xoten rayonida ösidighanliqi, bu xil derex qowziqining qeghez botqisi qilishqa eng bab kélidighanliqi, uningda qeghez yasashta zörür bolghan talalarning süpitining alahide yoqiri ikenliki, shuningdek bu xil alahidilikning qeghezning chingliq derijisini ashuridighanliqini tepsiliy körsitip ötken.

14-Esirlerde xitayda qeghez pul qollinilidighanliqi melum. Musulmanlar tarixchiliri xitaydiki qeghez pullarning yüen sulalisi dewride yasalghanliqini ilgiri sürgen. Italiyelik dangliq seyyah marko polo 1338-yili misirda wapat bolghan exmed shibab éddinning 30 tomluq jughrapiyelik xatiriside, chin qeghizining eslide xotende üzhme derixidin ishlepchiqirilghanliqi heqqide uchur bergenlikini, uning buni öz közi bilen körgen kishilerning guwahliqigha asasen bu xatirilerni qaldurghanliqini bayan qilghan.

Yawropaliq ékispidétsiyechiler dendan'öylük, niye, mazartagh we damiko qatarliq jaylardin bayqighan xoten sak yéziqida yézilghan höjjetlerning ichide diniy mezmundiki tékistlerdin bashqa yene dindin xaliy wesiqilermu bar bolup, ular ijtima'iy, iqtisadiy mezmundiki höjjetler, hésabat deptiri, toxtamname, padishah yarliqi qatarliq köpligen mezmunlarni öz ichige alidiken. Bu xil wesiqiler qedimki udun élining siyasiy, memuriy bashqurush, baj, yipekchilik, soda, herbiy we iqtisadiy jehetlerde qolgha keltürgen netijilirini mu'eyyenleshtürüshte, shundaqla udun xanliqining yerlik qanun-tüzümlirini yorutushta muhim rol oynaydu.

Xoten sak tilidiki yazma yadikarliqlarning köp qismining tiransikiripsiyesi we terjimisi teyyarlinip, katalogliri neshr qilin'ghan. “Xoten tékistliri” namliq qedimki wesiqiler hazir besh chong arxipta saqlanmaqta: bu arxiplar swén hédin arxipi, rusiye arxipi, büyük biritaniye kutupxanisi arxipi qatarliq üch chong arxiptin bashqa yene “Malof yighmisi” (kolléksiyoni) we “Xarding yighmisi” da saqlanmaqta.

8-Esirdiki xoten sak tilida yézilghan wesiqilerdin san'ghun sidaqaning qerz höjjitide köp qétim rustara” (rrustara) dégen söz uchraydighan bolup, tékistte généralning eskerlerge yazliq kiyim teyyarlash üchün bu xil buyumni qerz hésabigha alghanliqidek mezmun ipadilinidu. Bu söz hazirghiche terjimisiz qalghan bolup, ilgiri tibetche terjimisidiki xataliq tüpeylidin bashqa bir xil ösümlükni körsitip kelgen idi. Ular körsetken ösümlükni epsuski kiyim-kéchekning xam eshyasi ornida qollinishqa bolmaytti, emma bir qisim tetqiqatchilar kiyim-kéchek üchün xam eshya bolalaydighan ösümlüklerdin paxta we kendirdin bashqa, yipek ishlepchiqirishta zörür bolghan hem bu rayonda ösidighan üzhme derixini körsetken bolushi mumkin, dégen közqarashlirinimu otturigha qoyushqan.

Yuqiriqilardin bashqa yene f. W. Tomas (F. W. Thomas) Ning xoten'ge a'it tibetche yézilghan wesiqiler üstidiki tetqiqatida, chet ellik seyyahlar we hökümranlarning nezeride qedimki xoten xelqi mulayim, türlük murasim-yosunlargha hérismen, küchlük insanperwerlik rohigha ige dep baha bérilgenlikini tekitleydu. U buning delili süpitide yazma höjjetlerdiki tibetlerning xotenliklerdin yipek, gélem, chesh renglik tash we méwe-chiwe sétiwalghanliqigha a'it bayanlardin örneklerni körsitidu.

Tarim wadisidin tépilghan yazma yadikarliqlarning ichide, niyening shimalidiki xarabiliqidin tépilghan qaroshti tilining yerlik shiwiliridin bolghan pirakrit tilidiki tarsha pütük yadikarliqlirimu bizni intayin muhim medeniyet menbelirige yéqinlashturidu. Niye yadikarliqlirining yil dewri miladiyedin burunqi 240-340-yillirigha toghra kélidighan bolup, bu yadikarliqlar “Jadota xatiriliri” (Cadh'ota) dep atalghan. Uningda pishamshanning gherbide xitay ahalisining yoqliqini, ularning yer sétwélishghimu ruxset qilinmaydighanliqi, xitay sodigerlirining peqetla krorandin yipek sétiwélipla qaytidighanliqi, qaytqiche yene qimmetlik qashtéshi sétiwélip mangidighanliqigha a'it mezmunlar uchraydu. Tari'i'iy xatirilerde yene kroranda xanliq yipekchilik meydanlirining bolghanliqimu tilgha élin'ghan.

Miladiye 4-3-esirlerdiki jadotadiki kündilik hayat teswirlen'gen wesiqilerde bayan qilinishiche, yipekning yene bir türlük jaza tölem buyumi bolghanliqidin ibaret melumatqa érisheleymiz. Eyni waqitta bir qisim kolléktip yighilishlargha we diniy murasimlargha qatnashmighan yaki murasimgha muwapiq kiyinmey kelgenlerge bir yögem yipek tölesh jazasi bérilidighanliqi tilgha élin'ghan.

Xoten wesiqiliri bizge eyni waqittiki xotenning kündilik turmushi heqqide melumat béripla qalmay, belki yene eyni waqitta dendan'öylük rayonining yipek, paxta ishlepchiqiridighan toqumichiliq merkizi ikenlikidinmu dérek béridu.

8-Esirdiki dindin xaliy xoten tékistliri toqumichiliq igilikining xoten iqtisadida muhim orun tutqanliqini yorutup bérish bilen bir waqitta yene, xoten yipikining soghdi sodigerliri arqiliq bashqa jaylargha tarqilip iqtisadiy oborotni ilgiri sürgenlikini körsitip béridu. Toxtam höjjetliri bizge eyni waqitta yipekning dölet ichi we sirtida qerz tölesh, baj tapshurush, renige qoyush qatarliq mulazimetlerge qollinilghanliqidin ibaret ré'alliqni chüshendürüp béridu. Wesiqilerde yipekke a'it bir qisim kelimiler bolup, ularning ichide “Buna”, “Tawnaka” qatarliq yipekning ölchem birliklirige a'it sözler köp qétim tekrarlan'ghan. Xoten tilida “Tawnaka” (thaunaka) mexsus yipek rextke qaritilghan ölchem birliki bolup, bir tawnaka xitayche ölchem birliki boyiche 40 chigha teng kélidiken. Rextlerge ölchem birliki qollinish heqqide yene bashqa tetqiqatlarmu bolup, tetqiqatchi moriyasu takaw (Moriyasu Takao) ning qarishiche, kéyinki dewrlerge te'elluq bolghan dunxu'ang we turpan rayonidin tépilghan 10-11-esirge a'it wesiqilerde, xitayche pul ornida qollinidighan rext menisini bildüridighan “Chüenpu” sözlükining del Uyghurlar “Böz” dep ataydighan kendir rextni körsitidighanliqini, kéyinche bu sözni mongghul istilasidin kéyin xitayche “Chüenpu” ning ornigha “Böz” dep qollinishqa bashlighanliqini otturigha qoyidu.

Awrél siteyin özining xoten sepiri heqqide yazghan “Sérindiya” namliq kitabida, bizge intayin muhim melumat bergen bolup, niye xarabiliqidin tépilghan wesiqilerning ichide hindi birahmi yéziqida yézilghan yipekning chong-kichikliki we miqdar ölchimini bildüridighan sözlerning uchraydighanliqini tilgha alidu. Niye wesiqiliri “Séris éli” dep qaralghan xotendin chiqidighan yipekning hindistan we ottura sherqqe toshulishigha pakit bolalaydighan eng burunqi yazma yadikarliqlardin hésablinidu. Yipek rext ölchemliri rextning üstige bésilidighan bolup, sodigerlermu bu xil tamghilargha asasen, sanduqni achmastinla élip méngishqa adetlen'gen bolushi mumkin iken.

Tarim wadisidiki pile-yipekchilik medeniyitining tarixigha baha bérishte peqetla xitay tarixnamiliridiki riwayetler yaki mujimel bayanlargha qarapla höküm chiqirish elwette bir tereplimilik bolup qalidu, xalas. Chet ellerde saqliniwatqan “Xoten wesiqiliri” Uyghurlarning ejdadliri yashighan bu zémindiki yipekchilikning tarixigha höküm qilishta intayin muhim yazma menbe hésablinidu. Bu wesiqiler yene öz nöwitide qedimki tarim oymanliqidiki ijtima'iy we medeniy hayatni chüshinishte, uning türlük qatlamlirini tetqiq qilishta muhim rol oynaydu. Ilim sahesidikilerning xoten yipiki heqqidiki arxé'ologiyelik we medeniyetshunasliq tetqiqatining chongqurlishishigha egiship, tarim oymanliqigha kömülgen qedimki medeniyetning sirliri bir-birlep échilghusi.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet