Xitay tordashlirining Uyghur musulmanlirigha qilghan hujumi xitayning “Milletler ittipaqliqi” siyasitige buzghunchiliq qilghan

Muxbirimiz erkin
2017-02-27
Share
xitay-internet-305.png Xitay intirnét abonitliri
AFP

Dunyadiki nopuzluq kishilik hoquq organliridin biri bolghan kishilik hoquqni közitish teshkilati 26‏-féwral maqale élan qilip, ijtima'iy taratqulardiki xitay tordashlirining musulman Uyghurlargha qaratqan hujumi xitayning hökümitining “Milletler ittipaqliqi”ni algha sürüsh pilanigha buzghunchiliq qiliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Mezkur teshkilatning tetqiqatchisi maya wang qelemge alghan maqalida, xitayning “Jyangnen astane xewerler géziti” torining pikir munbiride qozghalghan guma pichaqliq hujumi heqqidiki munazire alahide tilgha élin'ghan. Maqalide qeyt qilishiche, mezkur munberdiki munaziride Uyghurlar kemsitish, tehdit we haqaret nishanigha aylinip qalghan.

Maqalide, xitay hökümiti az sanliq milletler rayonliridiki cheklime “Milletler inaqliqi”ni qoghdashtiki tedbir, dep qarisimu, biraq bu tedbirning milletler munasiwitini ötkürleshtüriwatqanliqini bildürgen.

Xelq'ara axbarat erkinlik teshkilatlirining qarishiche, bu ehwalni xitay tordashlirining perqliq uchurlardin paydilinish imkaniyitining nahayiti cheklik bolushi, peqet xitay hökümet axbaratining bir tereplimilik uchurlirigha tayinip qélishi keltürüp chiqarghan.

Merkizi firansiyediki chégrasiz muxbirlar teshkilatining asiya ishlar diréktori bénjamin isma'il (benjamin isma'il)mundaq deydu: “Eger chet'el axbarati cheklense, xitay axbarati da'iriler teripidin qattiq kontrol qilinsa, bu elwette xitay tordashlirining milletchilik teshwiq qilin'ghan uchurlar, bir tereplimilik terepdar uchurlar we hetta teshwiqat xaraktérlik xata uchurlar asasliqi menbesi bolup qalidu. Netijide, ular (Uyghur) weziyitige baha bergende ular buni özining asasliq uchur menbesi qilidu”.

Bénjamin isma'ilning qeyt qilishiche, xitay hökümiti Uyghur rayonida perqliq pikir éqimlirining otturigha chiqishini kontrol qilish üchün rayondiki xitaylargha milletchilik tuyghusini singdürüp kelgen.

Bénjamin isma'il mundaq deydu: “Xitay kompartiyisi shinjangda yüz bergen weqelerni seweb qilip körsitip, öz puqraliridiki naraziliq we milletchilik tuyghulirini kücheytip keldi. Bu arqiliq héch bolmisa köp xilliqni, köp xil pikir éqimlirini we ré'alliqqa bolghan köp xil chüshenchilerni tosup keldi. Zhurnalistlarning shinjangdiki weziyetke da'ir öz chüshenchilirini otturigha qoyushi mumkin emes. Shunga, hökümet kontrolidiki axbarat wasitiliri rayondiki weqelerni xewer qilghanda u choqum hökümetning siyasiy siziqini boylap méngishi, yeni hökümetning mes'ul organliri teripidin békitilgen siyasiy liniyide méngishi kérek”.

Bu yil 14‏-féwral xotenning guma nahiyiside yüz bergen pichaqliq hujumda 3 neper hujumchini öz ichige alghan 8 adem ölgen. Xitay hökümiti mezkur weqeni derhal xewer qilghan bolsimu, biraq weqening tepsilati heqqide héchqandaq melumat bermigen. Shuning bilen birge, kishilerning torda bu weqeni munazire qilishini chekligen.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining tetqiqatchisi maya wangning qeyt qilishiche, xitayda peqet “Jyangnen astane xewerler géziti” la özining torini kishilerning pikir yézishigha we weqeni munazire qilishigha échip bergen.
Bezi xitay mutexessislirining qarishiche, xitay hökümiti heqiqeten bu xil weqelerning Uyghur -xitay munasiwitini téximu keskinleshtürüp, weziyetning kontroldin chiqip kétishidin endishe qilidiken.

Amérika xudson institutining tetqiqatchisi doktor xen lyenchaw: “Béyjing hökümiti bu xil weqelerni keng xewer qilip, xitay-Uyghur otturisidiki ziddiyetni téximu ötkürleshtüriwétishidin, weziyetning kontroldin chiqip kétishidin qorqidu. Méningche künming poyiz istansisi weqesidin kéyin, u bu xil weqelerni xupiyane bir terep qilip, imkaniyetning bariche yoghantmasliqqa urunup keldi. Méningche ular bu weqelerni xitay-Uyghur otturisidiki mesilige aylinip, omumiy yüzlük bir ijtima'iy muqimsizliq keltürüp chiqirishidin qorqti. Bu qétim uning mezkur weqeni kontrol qilishtimu mushuni oylashqan, dep qaraymen”, dédi.

Xen lyenchawning qarishiche, xitay hökümitining bu xil weqelerge da'ir uchurlarni kontrol qilishidiki yene bir seweb, eger bundaq weqeler xitay amanliq küchlirini hujum nishani qilghan bolsa, bu Uyghurlarning zorawanliq hujumini xitay puqralirining neziride qanunlashturup qoyidu, dep ensireydiken.

Biraq doktor xen lyenchaw yene, xitay hökümiti “Milletler ittipaqliqi”ni qoghdashni bahane qilip, uchurlarni qattiq kontrol qilsimu, emma uning xitay hökümiti kütken netije bermeywatqanliqi, belki buning ziddiyetni téximu ötkürleshtüriwatqanliqini bildürdi.

Lyenchaw mundaq deydu: “Méningche bu qarash toghra. Chünki, u bu weqelerni tallap xewer qilip keldi. U, bu weqeler némishqa yüz béridu, ular némishqa hujum qilidu, Uyghurlarning ichidiki bu kishiler némishqa bu tewekkülchilikni qilidu, dégen so'allarning heqiqiy sewebini müjimelleshtürüp keldi. Ular bu weqelerning özige paydiliq nuqtilirini tallap bérip keldi. Netijide bu,milletler otturisidiki hajetsiz bezi keypiyatlarning peyda bolushigha seweb boldi. Arqidinla pütün Uyghur millitini yoqitish, dégendek intayin xata radikal sözlerning yézilishini keltürüp chiqardi., bu (xitay hökümitining) axbarat wasitilirining xewerlirini kontrol qilishi keltürüp chiqarghan bir aqiwet. Xitay hökümiti weqeni tallap xewer qilip jama'et pikrini yéteklimekchi bolghan bolsimu, emma bu, u oylighan netije bermidi.

Chünki, söz erkinliki bolmighan, heqiqiy ehwalni ashkarilashqa bolmaydighan bir dölette, xelq ammisini nahayiti asan qaymuqturup, ularni bashqa bir xil radikalliqqa yétekligili bolidu”.

Kishilik hoquq közitish teshkilatining toridiki maqalida qeyt qilishiche, “Jyangnen astane xewerler géziti” toridiki munberge pikir yazghan tordashlarning mutleq köp qisim xeterlik, haqaret xaraktérlik, islam bilen térrorluq oxshash, deydighan pikirlerni qaldurghan.

Beziler hökümet da'irilirini az sanliq milletlerge yan bésish, musulmanlarni naheq qoghdash bilen tenqidlep, Uyghurlarni kolléktip jazalashni, “Térrorchilarning a'ile tawabi'atini qoshup öltürüsh”ni, “Pütün Uyghur millitini birdek qirip tashlash”ni, pütün meschitlerni chéqip tashlashni otturigha qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet