Хитайдики етник зиддийәтләр вә милләтләрниң тәқдири һәққидики мулаһизиләр

Мухбиримиз ирадә
2016-09-28
Share
mehelle-charlash-saqchi-herbiy.jpg Мәһәллә чарлап йүргән қораллиқ алаһидә қисим. 2013-Йили авғуст, үрүмчи.
AFP

Хитайға охшаш бир йерим милярдқа йеқин нопусқа игә вә шундақла нопусниң мутләқ көп қисми хитай миллитидин тәшкилләнгән бир дөләтниң милләтләр сиясити тәтқиқатчиларниң диққитини қозғап келиватқан темиларниң биридур. Болупму уйғурлар вә тибәтләрниң хитай һөкүмити билән болған мунасивити һәм уларниң тәқдири көзәткүчиләр әң қизиқидиған мәсилә. Тәтқиқатчиларниң хитайдики етник зиддийәтләрниң йошурун күчи вә униң ақивити һәққидики көз қарашлири бир-биридин пәрқлиқ. Бәзи көзәткүчиләр хитайдики етник зиддийәтни хитайға өзгириш әп келидиған "қәрәллик бомба"ға охшитиду, бирақ йәнә бир қисим көзәткүчиләр болса етник зиддийәтләрниң йошурун күчиниң бу дәриҗидә зорлуқини рәт қилиду.

Йеқинқи йиллардин буян уйғур ели вә тибәтниң вәзийити җиддийлишип, хитай қораллиқ қисимлири билән йәрлик хәлқ арисида йүз бәргән вә хәлқараға ашкариланған тоқунушлар барғансери көпәймәктә. Бу, хитайниң вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан тәтқиқатчиларниң диққитини тартиватиду. Хитайдики етник зиддийәтләрниң күчи вә тәсир даирисигә қарита охшимиған пикирләр мәвҗут болуп, бир қисим көзәткүчиләр елан қилған мулаһизилиридә, хитайдики етник зиддийәтләрни хитайда кәң көләмлик вәқә пәйда қилиду, дәп мулаһизә қилған. Йәнә бәзи көзәткүчиләр уйғур елидики миллий зиддийәтни пәләстин вә чечән мәсилилиригә охшитип, уйғур ели хитайдики пәләстин болуп қалиду, дәйдиған көз қарашларму оттуриға қоюлған.

Бирақ, австралийәдики латроп университетиниң дотсенти, хитай ишлири тәтқиқатчиси җәймис лейболд бу хил көз қарашни рәт қилиду. У хитай сиясәтлири институтиниң тор бетидә "хитай етник зиддийәтләрниң қәрәллик бомбисиму?" дегән темида елан қилған мақалисидә өзиниң юқириқидәк қарашларни йетәрлик дәп қаримайдиғанлиқини билдүргән.

Җәймис лейболдниң қаришичә, хитайда һөкүмәтниң сиясити вә башқурушидики хаталиқлар, чириклик вә башқа нурғун сәвәбләр нәтиҗисидә келип чиққан етник зиддийәтләр мәвҗут. Бу уйғур ели вә тибәттә интайин рошән болуш билән биргә, хитайниң көп милләт йәрләшкән бейҗиң, шаңхәй қатарлиқ шәһәрләрдиму ениқ ипадилиниду. Бирақ, хитайдики етник зиддийәт һәммила йәрдә мәвҗут болсиму, әмма уни зор көләмлик тоқунушқа айлинидиған йошурун күчкә игә, дәп қараш тоғра әмәс.

Җәймис лейболд мақалисидә буниңға төвәндики үч хил сәвәбни көрсәткән. Биринчиси, хитай һөкүмитиниң иқтисадий сиясәтлири аз санлиқ милләтләрниң иҗтимаий вә иқтисадий шараитлирида көзгә көрүнәрлик илгириләш пәйда қилған, аз санлиқ милләтләрдин болған "илғарлар" йәрликниң вә шундақла дөләтниң һәр дәриҗилик муһим аппаратлирида орун алған. Мана бу һазирқи реҗим үчүн мәлум дәриҗидә муқимлиқ елип кәлгән. Әмма шуниң билән бир вақитта уйғур, тибәт вә хуй мусулманлири арисида миллий аң күчийишкә вә уларниң җәмийәттин йирақлишиш әһвалиму еғирлап бериватқан болуп, бу асаслиқ хитайниң дини бесим сияситигә мунасивәтлик икән.

Иккинчиси, хитай милләтләрни "айрип башқуруш вә йеқиндин тәқиб қилиш" дәйдиған сиясәт билән башқурулуп кәлгән. Хитайдики милләтләр арисидики чәклик учришиш яки чәклик дәриҗидики арилишип яшаш бир җәһәттин алғанда етник зиддийәтләрниң алдини еливатқан бир амил икән. Әмма милләтләрниң күндилик учришишини азайтидиған бундақ усул гәрчә қисқа муддәттә ишқа яриғандәк көрүнсиму, әмма у узун муддәттин алғанда, хитайдики милләтләрниң өз-ара кәң қорсақлиқ билән биргә яшаш вә "көп хил мәдәнийәтчилик" ни қобул қилиши үчүн пайдисиз.

Үчинчиси, хитайдики милләтләрниң земин вә нопус алаһидиликиму етник тоқунушниң көлимигә тәсир көрситидиған үчинчи зор амил икән. Мундақчә ейтқанда, хитай һөкүмитигә баш көтүрүп, униң һакимийитигә қарши туруватқан аз санлиқ милләтләр сан җәһәттин хитайға тәң келәлмәйдикән.

Йәни қисқичә қилип ейтқанда, җәймис лейболд мулаһизисидә, аз санлиқ милләтләрдин бәк хитай миллитиниң өз ичидики кимлик вә идийә пәрқиниң хитай һөкүмити вә иҗтимаий муқимлиққа кәлтүридиған хәвпиниң бәкрәк зорлуқини билдүргән.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, доктор әркин әкрәм әпәнди җәймис лейболдниң юқиридики көз қарашлириға қарита пикрини баян қилди. У сөзидә, җәймис лейболд әпәнди ейтқандәк, хитайда аз санлиқ милләтләр ичидә пул вә мәртивигә еришкән бир қисим "елитлар" яки "җәмийәтниң җәвһәрлири" шәкилләнгән болсиму, әмма уларниңму хитайға тарихтин бери сиңип кәткән хитай милләтчилики алдида кәмситилишни бәрибир һес қилидиғанлиқини әскәртти. У шундақла хитай һөкүмитиниң милләтләрни айрип башқуруш сияситигә қарита өз көз қаришини оттуриға қойди. Әркин әкрәм мундақ дәйду:
"хитайниң милләтләрни айрип башқуруш сиясити та бурунла йолға қоюлған, әмма шәрқий түркистан җумһурийити қурулған мәзгилдә уйғур елидики милләтләр һәммиси бирлишип, шәрқий түркистан җумһурийити дегән идийә астиға йиғилған иди. Шуңа шундақ бир пәйт кәлсә, һәммини өзигә тартидиған бир идийини оттуриға қоюш интайин муһим".

Әркин әкрәм әпәнди сөзидә, хитайниң тарихтин бери нопус җәһәттики үстүнлүки арқилиқ әйни чағдики хән сулалисиниң чеграси һесаблинидиған хуаңхе вә чаңҗяң дәрялириниң қирғиқидики милләтләрни ассимилятсийә қилип болғанлиқини тилға елип, нопус арқилиқ үстүнлүкни игиләш мәсилисидә җәймис лейболдниң сөзигә қетилидиғанлиқини билдүрди.

Җәймис лейболд мақалисидә мулаһизә қилған иккинчи муһим мәсилә болса, әгәр хитайда бирәр зор өзгириш болған тәқдирдә арида қисилип қалған тибәтләр билән уйғурларниң әһвали қандақ болиду? дегән мәсилә. У мақалисидә "әпсуски улар хәтәрлик вәзийәттә қалиду" дәйду. У мақалисидә мундақ дәп мулаһизә қилған:
"вәзийәттә һәрқандақ бир өзгириш болған тәқдирдә, мәсилән йеңи бир түркүм иҗтимаий вә сиясий ислаһатлар елип берилған, милләтләр ара учришиш көпәйгән вә компартийә аҗизлашқан яки өрүлүп чүшкән тәқдирдә һазирқи мәвҗут нопус, земин вә бихәтәрлик контроли йоқап, етник зиддийәт вә зораванлиқ вәқәлирини күчәйтиветиши мумкин. Хитай һөкүмитиниң һазирқи миллий сиясити хитайниң ичи вә сиртида тәнқид қилиниватқан билән, мәйли хитай кейин миллий аптономийәни күчәйтсун яки милләтләрниң өз-ара қошулуп кетишини илгири сүрсун, һәр икки хил әһвал милләтләр ара риқабәт, өчмәнлик вә иттипақсизлиқни күчәйтиветиду. Әмма буниңдин келип чиққан һәрқандақ бир вәқә хитайниң земин пүтүнлүкигә тәсир көрситәлмәйду ю, әмма интайин қанлиқ болуши мумкин. Шуңа қаримаққа, муқимсиз, өзгириватқан, демократийәлишиватқан хитайға қариғанда күчлүк вә муқим бир партийә қисқа муддәт ичидә милләтләрниң иттипақ яшишиға бәкрәк пайдилиқтәк туриду."

Хитай ишлири мутәхәссиси, дотсент доктор әркин әкрәм әпәнди әгәр хитайда юқирида ейтилғандәк өзгириш болса уйғурларниң әһвали немә болиду, дегән соалға төвәндикидәк җаваб бәрди.
"әгәр хитайда бирәр өзгириш болған тәқдирдә уйғурларниң әһвали қандақ болиду, дегәнгә биз тарихтики мисалларға қарап бақсақ болиду. 1911-Йили манҗу империйиси йиқилғанда моңғуллар вә тибәтләр мустәқиллиқини елан қилди. Әмма шәрқий түркистанда яң зеңшиң бир кечидила өзини җуңхуа мингониң баш валийси дәп елан қилди. 1933-Йилидиму шәрқий түркистанда үрүмчидин башқа нурғун йәрләр йәрлик хәлқләрниң қолиға чүшкән. Әмма шең шисәй совет иттипақи вә башқа күчләр билән һәмкарлишип йәнә пүтүн шәрқий түркистанни қолиға еливалған. Әмди буниң сәвәби немә дегәндә, бу вәзийәт шу вақитта уйғурларниң ашундақ бир әһвалға қарита техи тәйяр әмәсликини көрситиду. Шуңа хитайда әгәр йәнә шундақ бирәр вәзийәт өзгиришигә қарита тәйярлиқ болмиса тоқунушлар интайин қанлиқ болуши мумкин. Чүнки һазир шәрқий түркистанда хитайларниң нопуси интайин көпийип кәтти. Шуңа қанлиқ вәқәләрниң келип чиқиши еһтимали бар. "

Ундақта қандақ қилиш керәк? җәймис лейболд әпәнди мулаһизисидә буниңға җаваб берип мундақ дегән:
"хитай һазирқи милләтләргә қаритилған бесим вә айримичилиқ сияситини давам қилған яки милләтләр үстидики контролини бошитип, милләтләрниң һәрикәтчанлиқи вә риқабитини ашурған тәқдирдә, һәр иккила хил әһвалда қисқа вә оттура муддәттин қариғанда етник зиддийәт охшашла күчийиду. Әмма күлкилик болғини, бүгүнкидәк милләтләрниң өз-ара учришишниң аз болуши узун муддәттин елип ейтқанда көп хил мәдәнийәт вә милләтләрниң бирликтә, баравәр мәвҗут болуп туралайдиған ‹көп хил мәдәнийәтчилик' ниң хитайда сағлам вә муқим һалда шәкиллинишигә зиянлиқ. Хитайдики һазирқи мәвҗут система өзиниң милләтләр ара кәң-қорсақлиқ, ишәнч, чүшиниш вә шундақла дөләтни башқуруш вә зиддийәтләрни бир тәрәп қилиштики аҗизлиқини ашкарилап туруватқан бир шараит астида хитайда ‹көп хил мәдәнийәтчилик' ни күчләндүридиған истратегийиләрни йолға қоюш зөрүр."

Әркин әкрәм әпәнди болса хитайниң "көп хил мәдәнийәтчилик" кә меңишиниң мумкин әмәсликини билдүрди. У хитайниң мәдәнийитидә вә сиясий тарихида бундақ бир уқумниң йоқлуқини, һәр вақит һакиммутләқлиқ, мәркәзчилик идийиси билән дөләт башқуруп кәлгәнликини билдүрди. Шуңа у хитай һөкүмитиниң уйғур ели вә тибәттә бундин кейинму бесим сияситини давам қилдуруп, ассимилятсийини тезләштүрүшкә һәрикәт қилидиғанлиқини, йәни уйғурларни милләт қилип туруватқан алаһидиликлирини йоқ қиливетиш арқилиқ уларни тинчитишқа урунидиғанлиқини билдүрди.

Әркин әкрәм әпәнди сөзи давамида әскәртип, әгәр җеймис лейболд әпәнди ейтқандәк хитайниң өзи ичидә бир қалаймиқанчилиқ чиқип, хитай компартийиси гүмүрүлидиған, җәмийәт қалаймиқанлашқан тәқдирдә, йәнә бурунқи тарихтикидәк әһвалниң тәкрарланмаслиқи үчүн, чәтәлләрдики уйғур сиясий тәшкилатлириниң һәр вақит һошярлиқ билән иш көрүши вә пухта тәйярлиққа игә болуши керәкликини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт