Xitaydiki étnik ziddiyetler we milletlerning teqdiri heqqidiki mulahiziler

Muxbirimiz irade
2016-09-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Mehelle charlap yürgen qoralliq alahide qisim. 2013-Yili awghust, ürümchi.
Mehelle charlap yürgen qoralliq alahide qisim. 2013-Yili awghust, ürümchi.
AFP

Xitaygha oxshash bir yérim milyardqa yéqin nopusqa ige we shundaqla nopusning mutleq köp qismi xitay millitidin teshkillen'gen bir döletning milletler siyasiti tetqiqatchilarning diqqitini qozghap kéliwatqan témilarning biridur. Bolupmu Uyghurlar we tibetlerning xitay hökümiti bilen bolghan munasiwiti hem ularning teqdiri közetküchiler eng qiziqidighan mesile. Tetqiqatchilarning xitaydiki étnik ziddiyetlerning yoshurun küchi we uning aqiwiti heqqidiki köz qarashliri bir-biridin perqliq. Bezi közetküchiler xitaydiki étnik ziddiyetni xitaygha özgirish ep kélidighan "Qerellik bomba"gha oxshitidu, biraq yene bir qisim közetküchiler bolsa étnik ziddiyetlerning yoshurun küchining bu derijide zorluqini ret qilidu.

Yéqinqi yillardin buyan Uyghur éli we tibetning weziyiti jiddiyliship, xitay qoralliq qisimliri bilen yerlik xelq arisida yüz bergen we xelq'aragha ashkarilan'ghan toqunushlar barghanséri köpeymekte. Bu, xitayning weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan tetqiqatchilarning diqqitini tartiwatidu. Xitaydiki étnik ziddiyetlerning küchi we tesir da'irisige qarita oxshimighan pikirler mewjut bolup, bir qisim közetküchiler élan qilghan mulahiziliride, xitaydiki étnik ziddiyetlerni xitayda keng kölemlik weqe peyda qilidu, dep mulahize qilghan. Yene bezi közetküchiler Uyghur élidiki milliy ziddiyetni pelestin we chéchen mesililirige oxshitip, Uyghur éli xitaydiki pelestin bolup qalidu, deydighan köz qarashlarmu otturigha qoyulghan.

Biraq, awstraliyediki latrop uniwérsitétining dotsénti, xitay ishliri tetqiqatchisi jeymis léybold bu xil köz qarashni ret qilidu. U xitay siyasetliri institutining tor bétide "Xitay étnik ziddiyetlerning qerellik bombisimu?" dégen témida élan qilghan maqaliside özining yuqiriqidek qarashlarni yéterlik dep qarimaydighanliqini bildürgen.

Jeymis léyboldning qarishiche, xitayda hökümetning siyasiti we bashqurushidiki xataliqlar, chiriklik we bashqa nurghun sewebler netijiside kélip chiqqan étnik ziddiyetler mewjut. Bu Uyghur éli we tibette intayin roshen bolush bilen birge, xitayning köp millet yerleshken béyjing, shangxey qatarliq sheherlerdimu éniq ipadilinidu. Biraq, xitaydiki étnik ziddiyet hemmila yerde mewjut bolsimu, emma uni zor kölemlik toqunushqa aylinidighan yoshurun küchke ige, dep qarash toghra emes.

Jeymis léybold maqaliside buninggha töwendiki üch xil sewebni körsetken. Birinchisi, xitay hökümitining iqtisadiy siyasetliri az sanliq milletlerning ijtima'iy we iqtisadiy shara'itlirida közge körünerlik ilgirilesh peyda qilghan, az sanliq milletlerdin bolghan "Ilgharlar" yerlikning we shundaqla döletning her derijilik muhim apparatlirida orun alghan. Mana bu hazirqi réjim üchün melum derijide muqimliq élip kelgen. Emma shuning bilen bir waqitta Uyghur, tibet we xuy musulmanliri arisida milliy ang küchiyishke we ularning jem'iyettin yiraqlishish ehwalimu éghirlap bériwatqan bolup, bu asasliq xitayning dini bésim siyasitige munasiwetlik iken.

Ikkinchisi, xitay milletlerni "Ayrip bashqurush we yéqindin teqib qilish" deydighan siyaset bilen bashqurulup kelgen. Xitaydiki milletler arisidiki cheklik uchrishish yaki cheklik derijidiki ariliship yashash bir jehettin alghanda étnik ziddiyetlerning aldini éliwatqan bir amil iken. Emma milletlerning kündilik uchrishishini azaytidighan bundaq usul gerche qisqa muddette ishqa yarighandek körünsimu, emma u uzun muddettin alghanda, xitaydiki milletlerning öz-ara keng qorsaqliq bilen birge yashash we "Köp xil medeniyetchilik" ni qobul qilishi üchün paydisiz.

Üchinchisi, xitaydiki milletlerning zémin we nopus alahidilikimu étnik toqunushning kölimige tesir körsitidighan üchinchi zor amil iken. Mundaqche éytqanda, xitay hökümitige bash kötürüp, uning hakimiyitige qarshi turuwatqan az sanliq milletler san jehettin xitaygha teng kélelmeydiken.

Yeni qisqiche qilip éytqanda, jeymis léybold mulahiziside, az sanliq milletlerdin bek xitay millitining öz ichidiki kimlik we idiye perqining xitay hökümiti we ijtima'iy muqimliqqa keltüridighan xewpining bekrek zorluqini bildürgen.

Türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, doktor erkin ekrem ependi jeymis léyboldning yuqiridiki köz qarashlirigha qarita pikrini bayan qildi. U sözide, jeymis léybold ependi éytqandek, xitayda az sanliq milletler ichide pul we mertiwige érishken bir qisim "Élitlar" yaki "Jem'iyetning jewherliri" shekillen'gen bolsimu, emma ularningmu xitaygha tarixtin béri singip ketken xitay milletchiliki aldida kemsitilishni beribir hés qilidighanliqini eskertti. U shundaqla xitay hökümitining milletlerni ayrip bashqurush siyasitige qarita öz köz qarishini otturigha qoydi. Erkin ekrem mundaq deydu:
"Xitayning milletlerni ayrip bashqurush siyasiti ta burunla yolgha qoyulghan, emma sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan mezgilde Uyghur élidiki milletler hemmisi birliship, sherqiy türkistan jumhuriyiti dégen idiye astigha yighilghan idi. Shunga shundaq bir peyt kelse, hemmini özige tartidighan bir idiyini otturigha qoyush intayin muhim".

Erkin ekrem ependi sözide, xitayning tarixtin béri nopus jehettiki üstünlüki arqiliq eyni chaghdiki xen sulalisining chégrasi hésablinidighan xu'angxé we changjyang deryalirining qirghiqidiki milletlerni assimilyatsiye qilip bolghanliqini tilgha élip, nopus arqiliq üstünlükni igilesh mesiliside jeymis léyboldning sözige qétilidighanliqini bildürdi.

Jeymis léybold maqaliside mulahize qilghan ikkinchi muhim mesile bolsa, eger xitayda birer zor özgirish bolghan teqdirde arida qisilip qalghan tibetler bilen Uyghurlarning ehwali qandaq bolidu? dégen mesile. U maqaliside "Epsuski ular xeterlik weziyette qalidu" deydu. U maqaliside mundaq dep mulahize qilghan:
"Weziyette herqandaq bir özgirish bolghan teqdirde, mesilen yéngi bir türküm ijtima'iy we siyasiy islahatlar élip bérilghan, milletler ara uchrishish köpeygen we kompartiye ajizlashqan yaki örülüp chüshken teqdirde hazirqi mewjut nopus, zémin we bixeterlik kontroli yoqap, étnik ziddiyet we zorawanliq weqelirini kücheytiwétishi mumkin. Xitay hökümitining hazirqi milliy siyasiti xitayning ichi we sirtida tenqid qiliniwatqan bilen, meyli xitay kéyin milliy aptonomiyeni kücheytsun yaki milletlerning öz-ara qoshulup kétishini ilgiri sürsun, her ikki xil ehwal milletler ara riqabet, öchmenlik we ittipaqsizliqni kücheytiwétidu. Emma buningdin kélip chiqqan herqandaq bir weqe xitayning zémin pütünlükige tesir körsitelmeydu yu, emma intayin qanliq bolushi mumkin. Shunga qarimaqqa, muqimsiz, özgiriwatqan, démokratiyelishiwatqan xitaygha qarighanda küchlük we muqim bir partiye qisqa muddet ichide milletlerning ittipaq yashishigha bekrek paydiliqtek turidu."

Xitay ishliri mutexessisi, dotsént doktor erkin ekrem ependi eger xitayda yuqirida éytilghandek özgirish bolsa Uyghurlarning ehwali néme bolidu, dégen so'algha töwendikidek jawab berdi.
"Eger xitayda birer özgirish bolghan teqdirde Uyghurlarning ehwali qandaq bolidu, dégen'ge biz tarixtiki misallargha qarap baqsaq bolidu. 1911-Yili manju impériyisi yiqilghanda mongghullar we tibetler musteqilliqini élan qildi. Emma sherqiy türkistanda yang zéngshing bir kéchidila özini jungxu'a min'goning bash waliysi dep élan qildi. 1933-Yilidimu sherqiy türkistanda ürümchidin bashqa nurghun yerler yerlik xelqlerning qoligha chüshken. Emma shéng shisey sowét ittipaqi we bashqa küchler bilen hemkarliship yene pütün sherqiy türkistanni qoligha éliwalghan. Emdi buning sewebi néme dégende, bu weziyet shu waqitta Uyghurlarning ashundaq bir ehwalgha qarita téxi teyyar emeslikini körsitidu. Shunga xitayda eger yene shundaq birer weziyet özgirishige qarita teyyarliq bolmisa toqunushlar intayin qanliq bolushi mumkin. Chünki hazir sherqiy türkistanda xitaylarning nopusi intayin köpiyip ketti. Shunga qanliq weqelerning kélip chiqishi éhtimali bar. "

Undaqta qandaq qilish kérek? jeymis léybold ependi mulahiziside buninggha jawab bérip mundaq dégen:
"Xitay hazirqi milletlerge qaritilghan bésim we ayrimichiliq siyasitini dawam qilghan yaki milletler üstidiki kontrolini boshitip, milletlerning heriketchanliqi we riqabitini ashurghan teqdirde, her ikkila xil ehwalda qisqa we ottura muddettin qarighanda étnik ziddiyet oxshashla küchiyidu. Emma külkilik bolghini, bügünkidek milletlerning öz-ara uchrishishning az bolushi uzun muddettin élip éytqanda köp xil medeniyet we milletlerning birlikte, barawer mewjut bolup turalaydighan 'köp xil medeniyetchilik' ning xitayda saghlam we muqim halda shekillinishige ziyanliq. Xitaydiki hazirqi mewjut sistéma özining milletler ara keng-qorsaqliq, ishench, chüshinish we shundaqla döletni bashqurush we ziddiyetlerni bir terep qilishtiki ajizliqini ashkarilap turuwatqan bir shara'it astida xitayda 'köp xil medeniyetchilik' ni küchlendüridighan istratégiyilerni yolgha qoyush zörür."

Erkin ekrem ependi bolsa xitayning "Köp xil medeniyetchilik" ke méngishining mumkin emeslikini bildürdi. U xitayning medeniyitide we siyasiy tarixida bundaq bir uqumning yoqluqini, her waqit hakimmutleqliq, merkezchilik idiyisi bilen dölet bashqurup kelgenlikini bildürdi. Shunga u xitay hökümitining Uyghur éli we tibette bundin kéyinmu bésim siyasitini dawam qildurup, assimilyatsiyini tézleshtürüshke heriket qilidighanliqini, yeni Uyghurlarni millet qilip turuwatqan alahidiliklirini yoq qiliwétish arqiliq ularni tinchitishqa urunidighanliqini bildürdi.

Erkin ekrem ependi sözi dawamida eskertip, eger jéymis léybold ependi éytqandek xitayning özi ichide bir qalaymiqanchiliq chiqip, xitay kompartiyisi gümürülidighan, jem'iyet qalaymiqanlashqan teqdirde, yene burunqi tarixtikidek ehwalning tekrarlanmasliqi üchün, chet'ellerdiki Uyghur siyasiy teshkilatlirining her waqit hoshyarliq bilen ish körüshi we puxta teyyarliqqa ige bolushi kéreklikini tekitlidi.

Toluq bet