“Moxorka” yaki “Natasha” namidiki üchinchi ewlad zeher Uyghurlar arisigha qandaq tarqaldi?

Amstérdamdin obzorchimiz asiye Uyghur teyyarlidi
2024.05.07
moxurka-natasha-zeher “Moxorka” yaki “Natasha” namidiki üchinchi ewlad zeherdin agahlandurush
Photo: RFA

Moxorka Uyghurlargha nahayiti tonush bolghan tamakining bir türi. Gerche moxorka bahasining erzanliqi we Uyghur diyarida ishlepchiqirilidighanliqi bilen Uyghurlar arisida uzun yillardin buyan keng istémal qilinip kélin'gen bolsimu, emma xitayda moxorka chékish, sétish we östürüsh cheklen'gen. Bolupmu shinjang Uyghur aptonom rayonluq tamaka ösümlüklirini mexsus sétish idarisi 2004-yili 1-séntebirdin bashlap moxorka tiransportini toxtitishni, 2004-yili barliq moxorka zawutlirini taqashni telep qilghan. Shundaqla 2005-yili 1-iyuldin étibaren moxorkining bazarlarda sétilishini omumyüzlük chekligen.

Uyghur aptonom rayoni qaramay shehiri qaramay rayoni jama'et xewpsizlik idarisi tengritagh rayoni saqchixanisi zeher chékimlik chékish, sétish délosida qolgha chüshürgen “Moxorka”, “Natasha”, “Chach” (yene gül depmu atilidu) déyilidighan zeher. Qaramay
Uyghur aptonom rayoni qaramay shehiri qaramay rayoni jama'et xewpsizlik idarisi tengritagh rayoni saqchixanisi zeher chékimlik chékish, sétish délosida qolgha chüshürgen “Moxorka”, “Natasha”, “Chach” (yene gül depmu atilidu) déyilidighan zeher. Qaramay
ga.tj.gov.cn

 “Moxorka” sözi ruschidin Uyghurchigha kirgen söz bolup, u char rusiye we kéyinki sabiq sowét ittipaqi dewride östürüsh we pishshiqlap ishlesh téxnikisi bilen bille Uyghur diyarigha kirip yerleshken mehsulattur. Halbuki, kéyinki waqitlargha kelgende moxorka Uyghur diyarining tamaka türidiki alahide mehsulati bolup qalghan. Moxorkining kishilerning salametlikige éghir ziyanliq ikenliki ispatlan'ghandin kéyin, xitay hökümiti uni chekligen. Gerche moxurkini ishlepchiqirish, sétish we chékish cheklen'gen bolsimu, emma uning bügün'giche Uyghurlar arisida dawamliq sétilish, chékilish we sétish yochuqlirigha ige bolup kelgenliki melum. Téximu heyran qalarliqi shuki, nöwette Uyghur élida Uyghur yashlirining zeherlinip, keng kölemde ölüp kétishini keltürüp chiqiriwatqan zeherlik tamakiningmu oxshashla “Moxorka” dep atilishidur.

Xitay hökümiti chekligen herqandaq ish xitay ölkiliride qayta yüz bersimu, emma Uyghur diyarida yüz bérish nisbitining tolimu töwenliki hemmige ayan. Chünki bundaq bolushida Uyghur diyardiki alahide teqiblesh sistémisining xitay ölkiliridin perqliq bolushi bilen biwasite baghlan'ghanliqidindur. Hetta “Xelq'ara térrorizm” din ibaret qabahetni tüp yiltizidin yoqitishni amérika qatarliq tereqqiy tapqan gherb döletlirimu toluq ishqa ashurulmighan shara'itta, xitay hökümiti atalmish “Térrorluqqa qarshi turush” ta dunyawi netije qazan'ghanliqini élan qilghanidi. Shundaqla Uyghur élida lagér sistémisini berpa qilghandin tartip bügün'giche bir qétimmu “Térrorluq weqesi” yüz bermigenlikini jar sélip kelgen idi. Xitay buningdin 20 Yil awwal chekligen moxorkining 2024-yilidimu Uyghur élida, jümlidin Uyghur bazarlirida sétilishi We istémal qilinishigha yol qoyulushi heqiqetenmu ejeblinerliktur. Téximu muhimi, moxorkagha oxshap kétidighan zeherlik chékimlikning yene shu Uyghur diyarida peyda bolushi, oxshashla Uyghurlarni zeherlesh nishani qilishidur.

Elwette, bu yerde biz tilgha éliwatqan moxorka bilen yéqinqi yillardin buyan Uyghur élida “Moxorka” yaki “Natasha” namida otturigha chiqqan zeherlik chékimlik perqliq nerse. Undaqta, Uyghur élida “Moxorka”, “Natasha” dégen namlarda peyda bolghan bu jan alghuch zeher zadi néme? bu heqte xitay menbeliride ashkarilan'ghan uchurlargha qarighanda, atalmish “Moxorka” yaki “Natasha”, Dunya miqyasida nöwette köpligen yashlarning ölüp kétishini keltürüp chiqiriwatqan féntanil (Fentanyl) atliq zeher bilen oxshash bolghan üchinchi ewlad zeherlerning biri Iken. Féntanil mesilisi yillardin buyan, xitay bilen amérika arisidiki hel qilish tes bolghan bir mesile bolup qalghanidi. Chünki féntanil xitay teripidin ishlepchiqirilip, amérikagha zor derijide éksport qilinidighanliqi sewebidin amérika hökümitining küchlük diqqitini qozghighan. Bolupmu bu heqtiki tetqiqatlarda ispatlinishiche, amérikadiki puqralarning ölüp kétish sewebliri ichide féntanildin ölüp kétish nisbiti, bashqa herqandaq ölüm-yétimdin yuqiri nisbetni igiligen. Shu wejidin xitay bilen amérika otturisida soda urushi bashlan'ghan 2016-yili, sabiq tiramp hökümiti xitay bilen bolghan soda kélishimi heqqidiki söhbette, xitaydin tedbir qollinip, féntanilni xitay chégrasi ichide ishlepchiqirish, sétish, éksport qilishni omumyüzlük cheklishini telep qilghan, lékin bu mesile taki bügün'giche hel bolghini yoq!

Uyghur aptonom rayoni qaramay shehiri qaramay rayoni jama'et xewpsizlik idarisi tengritagh rayoni saqchixanisi zeher chékimlik chékish, sétish délosida qolgha chüshürgen “Moxorka”, “Natasha”, “Chach” (yene gül depmu atilidu) déyilidighan zeher. Qaramay
Uyghur aptonom rayoni qaramay shehiri qaramay rayoni jama'et xewpsizlik idarisi tengritagh rayoni saqchixanisi zeher chékimlik chékish, sétish délosida qolgha chüshürgen “Moxorka”, “Natasha”, “Chach” (yene gül depmu atilidu) déyilidighan zeher. Qaramay
ga.tj.gov.cn

Derweqe, amérika yashlirining keng kölemde ölüp kétishini keltürüp chiqiriwatqan féntanil bilen oxshash bolghan “Moxorka” yaki “Natasha” ning Uyghur élida peyda bolushimu sewebsiz bolmisa kérek.

Xitayda chiqidighan “Xitaydiki dorilarni qalaymiqan ishlitishni bashqurush” zhurnilining 2020-yili 5-sanigha bésilghan “Shinjangdiki natasha zeher mesilisi we uning aldini élish tedbiri” namliq maqaliside, mezkur zeherning Uyghur élidiki tarqilish sewebliri heqqide bir qisim uchurlar bérilgen. Maqalide déyilishiche, “Moxorka yaki natasha” Uyghur diyarida tunji qétim 2018-yili bayqalghanliqi tilgha élin'ghan. Shundaqla bu zeherning Uyghur diyarida keng kölemde tarqilish sewebining Uyghurlarning moxorka chékish aditi bilen mu'eyyen baghlinishi barliqidin bolghanliqi, chünki “Moxorka yaki natasha” atliq bu zeherning tashqi körünüshining Uyghurlar chékip adetlen'gen moxorka bilen körünüshte perqining yoqluqi, bu sewebtin zeher etkeschilirining moxorka namida bu zeherni “Tarqitish” yollirigha érishkenliki otturigha qoyulghan.

Uyghur aptonom rayoni qaramay shehiri qaramay rayoni jama'et xewpsizlik idarisi tengritagh rayoni saqchixanisi zeher chékimlik chékish, sétish délosida qolgha chüshürgen “Moxorka”, “Natasha”, “Chach” (yene gül depmu atilidu) déyilidighan zeher. Qaramay
Uyghur aptonom rayoni qaramay shehiri qaramay rayoni jama'et xewpsizlik idarisi tengritagh rayoni saqchixanisi zeher chékimlik chékish, sétish délosida qolgha chüshürgen “Moxorka”, “Natasha”, “Chach” (yene gül depmu atilidu) déyilidighan zeher. Qaramay
ga.tj.gov.cn

Démek, “Moxorka yaki natasha” atliq bu zeherning moxorka bilen tashqi körünüshining oxshashliqi diqqitimizni qozghashqa tégishlik eng muhim amil dep qarashqa bolidu. Chünki, moxorka xitay teweside 20 yil awwalla cheklen'gen bolsimu, emma moxorka yillardin buyan peqet Uyghurlarning chékishigila tasadipiy yéshil chiragh yéqip bérilgen. Bundaq ehwalda xelq'arada “Üchinchi ewlad zeher” dep nami bolghan bir zeherni moxorka sheklide ishlepchiqirish we Uyghur diyarida bazargha sélishning keynide birer siyasiy muddi'aning bolmasliqi eqilge sighmaydu, elwette!

Xuddi, 90-yillarda Uyghur diyarida tuyuqsiz peyda bolghan xiro'in we u keltürüp chiqarghan ölüm-yétim hemde eydiz késelliklirining Uyghurlar arisida keng-kölemde tarqilishi qanchilik gumanliq bolsa, bu qétimliq “Moxorka yaki natasha” atliq zeherning Uyghur diyarida tuyuqsiz peyda bolushimu shunchilik gumanliq. Shundaq éytalaymizki, “Moxorka yaki natasha” ning Uyghur élida peyda bolushi, hergizmu tasadipiyliq emes. U xitay uslubidiki zamaniwi irqiy qirghinchiliqning perde arqisigha yoshurun'ghan yene bir rezil oyunning netijisi, xalas!

 ***Bu obzordiki qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizgha wekillik qilmaydu

 

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.