Муқам музейи кимгә ечилиши керәк?: вән тоңшүгиму яки турди ахунғиму?

Вашингтондин мухбиримиз гүлчеһрә тәйярлиди
2023.07.24
uyghur-muqamshunas.jpg Муқамшунас, композитор зикри әлпәтта(оттурида дутар билән) вә әбәйдулла ибраһим, тейипҗан елиюп, һүсәнҗан җами қатарлиқ даңлиқ зиялий вә музикантлар ван тоңшу(оңдин биринчи) билән. 1970-Йилларниң ахирлири, үрүмчи.
RFA/Gülchéhre

Хитай хәвәрләр ториниң 20-июл үрүмчидин хәвәр тарқитишичә, үрүмчидики шинҗаң сәнәт институтида “вән тоңшү муқам архипханиси музейи” ечилған. Бу музей йеңи бинасиниң көлими 800 квадрат метир болуп, буниңда вән тоңшүниң хизмити вә һаятиға мунасивәтлик 30 нәччә парчә сүрәт, 10 магнитлиқ симлиқ аваз лентиси вә он икки йүрүш муқам изаһати қолязмиси һәм йәнә 200 парчидин артуқ миллий чалғу әсваблири көргәзмә қилинған.

Хәвәрдики шинҗаң сәнәт институти партийә комитетиниң секретари җаң ликенниң сөзигә қариғанда, бу мәктәп хитайдики муқамда кәспий илмий маарип билән тәминләйдиған бирдинбир орган икән. У: “кәлгүсидә биз муқам архипиниң аммиви мәдәнийәт мулазимити саһәсидики ролини толуқ җари қилдуримиз вә хитайниң есил әнәниви мәдәнийитигә варислиқ қилимиз вә илгири сүримиз” дегән.

Мәлум болушичә вән тоңшү бу йил 1-айниң 9-күни, шяменда 100 йешида вапат болған.

2022-Йили 12-ноябир, хитай дөләтлик әдәбият тори “вән тоңшү: уйғур муқамни қутқузувалған тунҗи киши” дәп мақалә елан қилғаниди. Хитай тәшвиқатлирида 12 муқамни давамлиқ җуңхуа хәлқ җумһурийити қурулғандин буян, коммунист партийә вә һөкүмәт уйғур мунәввәр әнәниви мәдәнийәт мираслирини қутқузуш вә қоғдашқа интайин әһмийәт бәргәнликиниң бир испати дәп көрситилгән. Хитай материяллирида йәнә: “вән тоңшү ‛муқам сәнитини қутқузувалған тунҗи киши‚ дәпму атилиду” дәп тәшвиқ қилинғаниди.

Тәтқиқатчиларниң қаришичә, “12 муқам” ниң нотиға елиниши вә қутқузулуши пәқәт униңла төһписи әмәс. Бу хизмәтләрни шу уйғур муқамшунас композиторлардин тәшкилләнгән “муқам қутқузуш хизмәт гурупписи” елип барған.

Әмәлийәттә бу һәқтә уйғур классик әдәбият вә муқам тәтқиқатчиси мәрһум профессор абдушүкүр муһәммәдиминниң “уйғур хәлқ классик музикиси ‛он икки муқам‚ һәққидә” сәрләвһилик китабиниң иккинчи баби “он икки муқам тарихиниң қисқичә баяни” нида: “1950-йиллири 8-, 9-айларда үрүмчидә ‛12 муқам‚ вә бир қисим хәлқ нахшилири тунҗи қетим симға елинди. Бу ишқа пешқәдәм муқамчи турди ахун ака билән униң оғли һошур ахун, мәшһур дастанчи рози тәмбүр, хизмәт көрсәткән муқамчи зикри әлпатта, атақлиқ уйғур нахшичиси абдувәли җаруллайоф, җүмлидин йолдаш вән туңшү қатнашти” дейилгән.

Турди ахунниң шу чағда муқам нәғмә вә нәзмилирини әң толуқ вә әң сап сақлиған пешқәдәм намайәндә икәнлики тәкитләнгән. Абдушүкүр муһәммәдиминниң йезишичә йәнә: “турди ахун акиниң әсли юрти йеңисар болуп, бир қанчә әвладтин бери муқамчилиқ билән шуғулланған. У йеши чоңийип қалғиниға қаримай, өмүрлүк зор хушаллиқи вә иптихари ‛12 муқам‚ ни 24 саәттә орундап чиққан. Мурат-мәқситигә йәткән турди ахун ака икки ай өткәндин кейин аләмдин өткән. Рози тәмбүр, қасим әлнәғмиләрму турди ахун ака билән бир йилда 1956-йил аләмдин өткән.

‛12 муқам‚ ниң нотилири шинҗаң уйғур аптоном райони қурулғанлиқиниң 10 йиллиқиға беғишланған совғиларниң бири сүпитидә 1956-йили мәркизий музика нәшрияти билән милләтләр нәшрияти тәрипидин рәсмий икки томлуқ китаб қилип нәшр қилинған”.

Уйғур 12 муқаминиң толуқ текисти вә аһаңлирини системилиқ рәвиштә рәтләш, муқамниң қайтидин хәлқ ичигә йеңи әвлад муқумачилар билән омумлишишидики һәл қилғуч шәхс, омумән муқамни қутқузғучи ким? дегән соал туғулиду. Бу қутқузғучи, өмридә бир җүмлә муқам ейтишни билмәйдиған, һәтта бир җүмлә уйғурчән сөз билмәйдиған, 1950-йилларда уйғур елигә кәлгәндә уйғур миллий нахша-музикилири, муқамлири вә башқилардин хәвәрсиз вән тоңшүму яки уйғур 12 муқамини толуқ орундап уни аваз лентисиға хатирә қалдурған һәмдә мәхсус нәччилигән шагиртларни тәрбийәләп муқамни мирас қалдурған муқамчи турди ахунму? бундақ музей турди ахунға ечилиш керәкму яки вән тоңшүгиму?

Түркийәдики уйғур академийәси вәхписи башлиқи, уйғур сәнити вә мәдәнийити тәтқиқатчиси доктор пәрһат қурбан тәңритағли бу һәқтә тохтилип, уйғур 12 муқаминиң кейинки әвладларға йетип келиши вә сақлинишидики ачқучлуқ музикант муқамчи турди ахун икәнликини көрсәтти. У, хитай даирилириниң бүгүнки күндә, муқамниң бизгичә йетип келишидә ялғуз вән туңшү сәвәб болған, “вән тоңшү уни қутқузғучи” дейишини “бир сәпсәтә, ойдурма” дәп баһалиди. У мундақ дәйду:

: “вән тоңшү уйғур тилиниму билмисә, муқамларни қандақ чүшәнсун? қандақму рәтлийәлисун? буни қилғанлар һәммиси уйғурлар, у, пәқәт нота билгәнлики үчүнла бу муқамларни рәтләш гурупписиға хизмәт қилған”.

Пәрһат қурбан әпәнди, “он икки муқам” дәк йүрүшләштүрүлгән бундақ зор һәҗимлик музика байлиқиниң уйғурларниң инсанийәт мәдәнийитигә қошқан өчмәс төһписи икәнликини, униңға варислиқ қилишта әң аввал аманнисахан башлиқ муқам устазлирини, андин униң бизгичә йеқинқи заманимизғичә йетип келишидә турди ахун башлиқ он икки муқаминиң системилиқ тәтқиқ қилиниши, сақлинишида рол ойнаватқан пәқәт уйғур хәлқи икәнликини тәкитлиди. Униң қаришичә, хитай һөкүмитиниң ялғуз вән туңшүниң 12 муқамға қошқан түһпилири шәрипигә музей ечиши уйғурларниң бүйүк музика қамуси 12 муқамниму хитайниң өзиниң қиливелиштәк ғәризини ашкарилап беридикән.

Уйғурларға ирқий қирғинчилиқ билән тәң мәдәнийәт қирғинчилиқи елип бериш билән хәлқарада күчлүк әйиблиниватқан хитай йеқиндин буян “шинҗаң уйғур муқами хәлқ музика сәнити җуңго мәдәнийити вә сәнитиниң рәңдар қамусиниң муһим мәзмуниниң бири” дәйдиған сәпсәтисини һәр хил уссулларда күчәйтмәктә. Хитайда “12 муқам уйғурларниң әмәс” дәйдиған сәпсәтә хели бурундинла башланғаниди.

Хитай һөкүмити 2019-йили 18-мартта елан қилған вә хәлқарада зор тәнқидий инкас қозғиған “шинҗаңдики террорлуқ вә радикаллиққа қарши уруш вә кишилик һоқуқниң қоғдилиши” намлиқ ақ ташлиқ китабидиму, уйғур елиниң әзәлдин хитайға тәвәлики, уйғурларниң 12 муқамини өз ичигә алған парлақ мәдәнийәт мираслириниңму хитай мәдәнийитиниң айрилмас бир қисми икәнликини көрсәткәниди. Арқидинла буниңға мас һалда хитайниң вейбо торида йеқинда “12 муқам уйғурларға тәвә әмәс” дегән сәпсәтиләр баян қилинған бир язма елан қилинғаниди. Хитай һөкүмитиниң уйғур 12 муқамидәк музика қамусиниңму хитай мәдәнийитиниң айрилмас бир қисми икәнликидәк сәпсәтиләрниң илгири сүрүлүши әйни вақитта чәтәлләрдики уйғур зиялийлириниң күчлүк тәнқидигә учриғаниди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәрипидин қоғдилидиған ғәйрий маддий мәдәнийәт мираси қатаридин орун алған уйғур муқамлириниң йеқинқи вақитлардин буян учриған бузғунчилиқлар һәтта ғәрблик музика тәтқиқатчилириниму күчлүк әндишигә салмақта. Бу һәқтә көпләп тәтқиқат мақаллирини язған әнглийәдики лондон университетиниң профессори, хитай вә оттура асия музика тәтқиқатчиси рачел һаррис (Rachel Harris) ханим өзиниң вән тоңшү билән күрүшкәнликини әсләп мундақ деди:

“тоғра, мән вән тоңшүни билимән. Техи хитайда оқуғучи вақтимда вән тоңшү билән үрүмчигә тунҗи қетим барғинимда көрүшкән идим, у наһайити сәмимий адәмдәк тәсират қалдурғаниди. Маңа техи ярдәм қилип қәшқәргә маңған вақтимда, у җайдики мунасивәтлик кишиләр билән күрүшүшүм үчүн тонуштуруш хети йезип бәргәниди. Униң бу йилниң алдида вапат болғанлиқини аңлап көңлүм йерим болғаниди. Шундақтиму бу мозейниң ечилғанлиқ хәвири мени бәкму биарам қилди. Буму худди хитайниң уйғур мәдәнийити-сәнитидики тартиовелишниң йәнә бир мисали халас. Шуңиму бу хәвәрдин көңлүм ғәш болди”.

Профессор рачал ханим буниң хитайниң тунҗи қетим бундақ мәқсәтлик мозей қуруши әмәсликини тәкитләп мундақ деди:

“хитай һөкүмити уйғур мәдәнийәт сәнәт саһәсидики уйғурларни йоқитиватқан бир вақитта бу хил аталмиш тәтқиқатчиларни уларниң орниға дәсситишни хели бурунла башлиғаниди. Буниң алдида хитай музикант ваң лобиңни шинҗаң нахша падишаһи дәп униң музейини турпанға йеқин җайға ечип һәйкилини орнатқаниди. Буму шуниңға охшашла мәқсәттә қурулған. Булар һәммиси пәқәт хитай һөкүмитиниң уйғур мәдәнийәт-сәнитини хитайниң бир қисми қилип көрситишкә урунуши. Һәммигә мәлум болғандәк, уйғур мәдәнийити хитай билән бағланмайду. У исламий елементларни өз ичигә алған оттура асия хәлқлириниң мәдәнийитигә йеқин. Әмма хитай ялғуз бу хитай тәтқиқатчи, сәнәтчилирини көтүрүп тәшвиқ қилип, музей қуруш арқилиқ уйғур муқам тәтқиқатчилири, сәнәткарларниң түһпилири вә орнини пүтүнләй йоқ қилмақчиму? хитай һөкүмитидин қени бу музейда әсли болушқа тегишлик уйғур тәтқиқатчилар, уйғур сәнәткарлар? улар қәйәрдә дәп соришимизға тоғра келиду”.

1950-Йилларда уйғур 12 муқамини рәтләш вә йеңи әвлад муқамчиларни тәрбийәләш хизмити шәрқий түркистан җумһурийитидин келип чиққан рәһбирий шәхсләр вә сәнәткарлар тәрипидин тәләп қилинди. Әслидә 1947-1949-йиллири шәрқий түркистан җумһурийити дәвридә бу хизмәтләр башлинип болунғаниди. Нәтиҗидә, 1950-йилларда хәлқ ичидин мәшһур муқамчи турди ахун қатарлиқ муқамчилар, музикантлар үрүмчигә тәклип қилинип буни рәтләш ишлири башланғаниди. Түркийәдики мәдәнийәт тәтқиқатчиси профессор доктор султан мәһмут қәшқири әпәнди бу хизмәтләр һәққидә мундақ деди:

Турдахун он икки муқамни сақлаш вә тәрәққий қилдуруш һәтта тәтқиқ қилиш үчүн ишәнчлик текист, аһаң вә музика нотиси материяллири билән тәминлигәниди. Профессор султан мәһмут қәшқириниң қаришичә, вән тоңшү һечқачан уйғур 12 муқаминиң қутқузғучиси әмәс вә муқамчилиқтики биринчи шәхсму әмәс. Қутқузғучи дейиш тоғра кәлсә турди ахун вә уйғур хәлқиниң өзидур. Униңдин кейинки йерим әсирдин узун вақит, уйғур елиниң җәнуб-шималида вә оттура асия қатарлиқ охшимайдиған җайларда изчил давамлишип келиватқан 12 муқамни чоңқурлап қезип-рәтләш, тәтқиқ қилиш нәтиҗисидә, йәнила муқамчи турдахонниң музика орунлаш вә нахша ейтишни асас қилған он икки муқам күйлириниң әң мукәммәл вә пүтүнләй тоғра икәнлики испатланғаниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.