Мусулман дөләтлири немә үчүн уйғурларға игә чиқмайду? (1)

Ихтиярий мухбиримиз илһам
2019.02.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
mewlut-chawushoghlu-bdt-uyghur-mesilisi.jpg Б д т инсан һәқлири кеңишиниң 40-нөвәтлик йиғинида түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу сөз қилмақта. 2019-Йили 25-феврал, җәнвә.
REUTERS

Алдинқи күни түркийә ташқи ишлар министири мәвлут чавушоғлу бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комитетиниң йиғинида қилған сөзидә уйғур елидики уйғур вә башқа мусулман йәрлик милләтләрниң нөвәттики қийин әһвали һәққидә тохтилип, хитайни қаттиқ әйиблигән иди. Бу вәқәдин кейин дуня җамаәтчилики “мусулман дөләтлири немә үчүн өзлириниң диний қериндашлири болған уйғурларға игә чиқмайду” дегән соални қайта көтүрүп чиқти. Узундин буян бу тема һәққидә ойлинип келиватқан һәрқайси әлләрдики исламшунас алимлар вә муһаҗирәттики бир қисим уйғур диний сәрхиллири бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилип, өз қарашлирини оттуриға қойди.

Чех җумһурийити дөләтлик пәнләр академийисиниң тәтқиқатчиси, доктор ондрей климәс әпәнди бу һәқтә мундақ деди: “мениңчә, бу наһайити муһим бир соал. Буниң бирнәччә сәвәби бөлиши мумкин. Әң муһим сәвәб болса бу дөләтләрниң хитай билән болған наһайити қоюқ сода мунасивәтлиридур. Хитай бу дөләтләрдә тәсир күчи пәйда қилиш үчүн иқтисад, мәдәнийәт, техника вә башқа васитилирини қоллиниватиду. Әслидинла хитайниң сиясий мәқсәтлири йошурунған бу истратегийә мусулман дөләтлирини уйғурлар һәққидә һеч бир сада чиқармаслиққа мәҗбур қиливатиду.”
У сөзини давамлаштуруп йәнә мундақ деди: “йәнә бир сәвәб ислам дөләтлириниң көп қисмида әслидинла кишилик һоқуқ мәсилисидә йетәрсизлик яки әмәлий мәсилиләр мәвҗут. Уларниң өз дөлитидики пуқралириниң дөләт қанунида бекитилгән кишилик һәқ-һоқуқлирини капаләткә игә қилишида мәсилә мәвҗут. Уларниң бу әһваллири хитайниңкигә охшап кәткәчкә улар кишилик һоқуқ мәсилисидә хитай билән тил бириктүрүп, хәлқараниң бесимиға бирликтә тақабил турушни ойлайду.”
Германийә байроет университетиниң профессори, исламшунас паула шроде ханим бу һәқтә мундақ деди: “бу мәсилидиму ислам дөләтләрниң хитайға беқинди болуп қалғанлиқини көрүвелишқа болиду. Уларниң алди билән қизиқидиғини хитай билән һәшәмәтлик сода тохтамлирини түзүш. Хитайниң йеқин қошниси вә шерики болған пакистан хитайниң ‘бир йол бир бәлвағ’ қурулушидики ачқучлуқ бир дөләт. Бу дөләт өзиниң җуғрапийилик орнидики әвзәлликини пурсәт билип, хитай билән техиму көп һәмкарлишиш йоллирини издәп кәлмәктә. Бу дөләт йәнә уйғурлар мәсилисини тәшвиқ қилишни пәқәт өз дөлитидики пуқралири арисида һөкүмәтниң инавитини көтүридиған, һөкүмәт даирилирини ишәнчлик һәм әхлақлиқ қилип көрситидиған бир хил чарә дәп қарайду. Әпсуски, нурғун ислам дөләтлириниң инсан һәқлиригә көңүл бөлүш җәһәтләрдики йетәрсизликлири шунчә көп турса, улар қандақ қилип башқиларниң, болупму хитайдәк күчлүк бир дөләтниң өзи билән охшаш хаталиқлирини көрситишкә җүрәт қилалисун?! мениңчә, улар уйғур мәсилисигә арилашмаслиқни раһәт вә пайдилиқ усул дәп қаришиду.”

Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң мудири турғунҗан алавудун әпәнди мусулман дөләтлириниң өз диний қериндашлириға игә чиқмаслиқидики сәвәбләр һәққидә тохтилип мундақ дәйду: “көп қисим мусулман дөләтлири намрат. Улар хитайниң иқтисадий җәһәттә қоллишиға моһтаҗ. Улар алған ярдәмлири һесабиға уйғурлар мәсилисини қәстән көрмәсликкә селишқа мәҗбур. Униңдин башқа иқтисадий җәһәттә бир қәдәр яхши болған бир қисим ислам дөләтлири өзлириниң узундин буянқи ғериб дөләтлиригә болған наразилиқлирини хитай билән йеқинлишиш, техиму ениқ ейтқанда, өзини хитайға йеқиндәк көрситиш арқилиқ ипадиләватиду. Хитайму уларни қоллиған қияпәткә киривалған.”

Қәдирлик радио аңлиғучилар! бу һәқтики мутәхәссисләр билән болған сөһбитимизниң давамиға қизиқсаңлар, программимизниң кейинки қисмиға қулақ салғайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.