Musulman döletliri néme üchün Uyghurlargha ige chiqmaydu? (1)

Ixtiyariy muxbirimiz ilham
2019-02-28
Élxet
Pikir
Share
Print
B d t insan heqliri kéngishining 40-nöwetlik yighinida türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu söz qilmaqta. 2019-Yili 25-féwral, jenwe.
B d t insan heqliri kéngishining 40-nöwetlik yighinida türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu söz qilmaqta. 2019-Yili 25-féwral, jenwe.
REUTERS

Aldinqi küni türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawush'oghlu birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komitétining yighinida qilghan sözide Uyghur élidiki Uyghur we bashqa musulman yerlik milletlerning nöwettiki qiyin ehwali heqqide toxtilip, xitayni qattiq eyibligen idi. Bu weqedin kéyin dunya jama'etchiliki "Musulman döletliri néme üchün özlirining diniy qérindashliri bolghan Uyghurlargha ige chiqmaydu" dégen so'alni qayta kötürüp chiqti. Uzundin buyan bu téma heqqide oylinip kéliwatqan herqaysi ellerdiki islamshunas alimlar we muhajirettiki bir qisim Uyghur diniy serxilliri bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilip, öz qarashlirini otturigha qoydi.

Chéx jumhuriyiti döletlik penler akadémiyisining tetqiqatchisi, doktor ondréy klimes ependi bu heqte mundaq dédi: "Méningche, bu nahayiti muhim bir so'al. Buning birnechche sewebi bölishi mumkin. Eng muhim seweb bolsa bu döletlerning xitay bilen bolghan nahayiti qoyuq soda munasiwetliridur. Xitay bu döletlerde tesir küchi peyda qilish üchün iqtisad, medeniyet, téxnika we bashqa wasitilirini qolliniwatidu. Eslidinla xitayning siyasiy meqsetliri yoshurun'ghan bu istratégiye musulman döletlirini Uyghurlar heqqide héch bir sada chiqarmasliqqa mejbur qiliwatidu."
U sözini dawamlashturup yene mundaq dédi: "Yene bir seweb islam döletlirining köp qismida eslidinla kishilik hoquq mesiliside yétersizlik yaki emeliy mesililer mewjut. Ularning öz dölitidiki puqralirining dölet qanunida békitilgen kishilik heq-hoquqlirini kapaletke ige qilishida mesile mewjut. Ularning bu ehwalliri xitayningkige oxshap ketkechke ular kishilik hoquq mesiliside xitay bilen til biriktürüp, xelq'araning bésimigha birlikte taqabil turushni oylaydu."
Gérmaniye bayro'ét uniwérsitétining proféssori, islamshunas pa'ula shrodé xanim bu heqte mundaq dédi: "Bu mesilidimu islam döletlerning xitaygha béqindi bolup qalghanliqini körüwélishqa bolidu. Ularning aldi bilen qiziqidighini xitay bilen heshemetlik soda toxtamlirini tüzüsh. Xitayning yéqin qoshnisi we shériki bolghan pakistan xitayning ‘bir yol bir belwagh’ qurulushidiki achquchluq bir dölet. Bu dölet özining jughrapiyilik ornidiki ewzellikini purset bilip, xitay bilen téximu köp hemkarlishish yollirini izdep kelmekte. Bu dölet yene Uyghurlar mesilisini teshwiq qilishni peqet öz dölitidiki puqraliri arisida hökümetning inawitini kötüridighan, hökümet da'irilirini ishenchlik hem exlaqliq qilip körsitidighan bir xil chare dep qaraydu. Epsuski, nurghun islam döletlirining insan heqlirige köngül bölüsh jehetlerdiki yétersizlikliri shunche köp tursa, ular qandaq qilip bashqilarning, bolupmu xitaydek küchlük bir döletning özi bilen oxshash xataliqlirini körsitishke jür'et qilalisun?! méningche, ular Uyghur mesilisige arilashmasliqni rahet we paydiliq usul dep qarishidu."

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun ependi musulman döletlirining öz diniy qérindashlirigha ige chiqmasliqidiki sewebler heqqide toxtilip mundaq deydu: "Köp qisim musulman döletliri namrat. Ular xitayning iqtisadiy jehette qollishigha mohtaj. Ular alghan yardemliri hésabigha Uyghurlar mesilisini qesten körmeslikke sélishqa mejbur. Uningdin bashqa iqtisadiy jehette bir qeder yaxshi bolghan bir qisim islam döletliri özlirining uzundin buyanqi ghérib döletlirige bolghan naraziliqlirini xitay bilen yéqinlishish, téximu éniq éytqanda, özini xitaygha yéqindek körsitish arqiliq ipadilewatidu. Xitaymu ularni qollighan qiyapetke kiriwalghan."

Qedirlik radi'o anglighuchilar! bu heqtiki mutexessisler bilen bolghan söhbitimizning dawamigha qiziqsanglar, programmimizning kéyinki qismigha qulaq salghaysiler.

Toluq bet