Bir natiwan idi, qehriman boldi

Obzorchimiz abduweli ayup
2021-04-09
Share
Bir natiwan idi, qehriman boldi Amérikada bazarliq kitabliri bilen dangq chiqarghan yazghuchi jefri keyn yazghan "Mukemmel saqchi dölitide" namliq kitabning muqawisi.
Photo: RFA

Uyghurlar heqqide yéngi bir kitab yézilip oqurmenlerni teqezza qiliwatidu. Kitabning mawzusi "Mukemmel saqchi dölitide" déyildi. Kitabni yazghuchi amérikada bazarliq kitabliri bilen dangq chiqarghan yazghuchi jefri keyn. Uning "Yüksiliwatqan samsung" dégen kitabi aldinqi yili amazonda bir qanche hepte bazarliq kitablar tizimlikidin orun alghan idi. Bu kitabimu bazarliq bolushi, hetta belkim filim qilip ishlinishi mölcherliniwatidu. Shunga kitabta yézilghan bezi tepsilat we kishilerning sirliq tutulushida bu sewebmu bar.

Men jefri bilen 2018-yili awghust aylirida tonushqanidim. U türkiyege Uyghurlar heqqide bir kitab yézish üchün kelgen iken. U manga aldi bilen kitabqa kirgüzülmekchi bolghan tahir hamutning hayatini terjime qilishni tapshurdi. Terjime jeryanida biz kitabning mezmuni, terkibi we kimni bash téma qilishni meslihetleshtuq. Men muressesiz öktichi, tiz pükmes höriyetchi, yanmas azadliq küychisidin bir kishi namzat bolsa, dégen azuda idim. Emma bu arzuyumni apturgha téngishim mumkin emes idi, elwette.

Kitabning teyyarliqi séntebirde bashlandi. Aldi bilen Uyghur öktichiliri qataridiki perqliq shexslerni ziyaret qilishqa bashliduq. Amérikada rushen abbas xanim jefrige bireylenni tonushturuptu. U sabiq gu'entamu mehbusi i'iken. Jefri aldi bilen kitabni shu kishidin bashlimaqchi boldi. Emma mezkur kishi amérika muxbiri bilen körüshmeydighanliqini jakarlidi. Men jefrining qet'iy turuwélishi bilen u kishi bilen körüshtüm, emma jefri bilen mulaqette bolushqa qayil qilalmidim. Undin kéyin süriyede turghan bir qanche yash bilen körüshtuq. Hetta qaytip kelginige hepte bolmighan bir Uyghur bilen bille tamaq yégenmu bolduq. Emma néme üchünkin jefri ular bilen qayta körüshüshni arzu qilmidi.

The-Perfect-Police-State-02.png
Aptor jefri keynning yéngi kitabi "Mukemmel saqchi dölitide" heqqidiki tiwiti.

Jefri kitabini 2017-yili misirda yüz bergen omumiy tutqundin bashlimaqchi bolghandekmu qilatti. Shunga u awwal misirgha bériptu. Bir Uyghur qachqun bilen körüshüptu. Men bilen yürgen künlerde u mezkur Uyghurning fransiyede panahliq tilishi üchün matériyal hazirliship berdi we shahitliq xéti yézip berdi. Jefri bilen misirda bolghan weqe heqqide uzaq paranglashtuq, emma néme üchünkin u kitabni sabiq ezheriylerdin bashlap yézishni xalimidi.

Jefrining telipi boyiche ömer bék'ali bilen heptidin artuq söhbette bolduq. Bashqa lagér shahitliri bilenmu birer-ikki nöwet körüshken bolduq. Menche ‍ömer bék'ali bilen eng tepsiliy paranglashqan yazarmen jefri bolghan idi. Menmu kitabqa ömer bék'alining hayatini téma qilinsa iken dep arzu qilattim. Ömer bék'alining ich-ichidin chiqirip her bir tepsilatni inchike sözleshliri, uning hem pichandiki qamaqxan hemde qaramaydiki qamaqxanida ötküzgen hayati, bolupmu uning jaza lagérlirida bashtin kechürgenliri mushundaq bir kitabqa bash pérsunazh bolushqa layiq idi. Menche biz körüshken kishi'eler ichide uningdinmu layaqetlik namzat yoq idi.

Sintebirning axirigha kelgende jefri tuyuqsiz xitayning türkiyediki jasusluq torigha qiziqip qaldi. Uning bilen jasusluqqa zorlan'ghan Uyghurlarni ziyaret qilduq, mungdashtuq. Bu jeryanda xitaygha axbarat yütküzüshke mejburlan'ghan bir Uyghur bilen dostliship qaldim. Bu kishi burun néme sewebtinkin manga öch idi. U manga qorqunchluq haqaretlerni yaghdurup téléfon qilghan idi. Jefrige terjimanliq qilghan bir qanche kün ichide uning bilen dostliship kettuq. Baghri qan Uyghur perzent derdide pisxikasi buzulup, üssüydighan yer yoq, manga üssüp achchiqini chiqarghan iken. Shundin kéyin u aktip pa'aliyetchige aylandi. Yüsüpjan emet bilen shu mezgilde körüshtuq. Uning "Anamni yandiki soraqxanida soraq qildi, hemmini anglap turdum" dep yighlap ketkini hélimu köz aldimda.

Jefrining xitayche teqib sistémisigha qiziqip qélishi méni heyran qaldurmidi. Chünki bir chong sanliq melumatlar ambiri, kompyotérlashqan tutqun qilish, soraq qilish we analiz qilish qurulmisigha tayan'ghan heriket bolmighanda, milyunlighan insanni tutup, ularni jaza lagéri, qamaqxana we türmige yollap bolush mumkin emes idi. Déginimizdek bu qétimliq tutqunning keynide 2008-yildin bashlap xitay jama'et xewpsizlik ministirliqi 3-bashqarmisi tetqiq qiliwatqan, Uyghurlargha qaritilghan yüz tonush, heriket tonush téxnikasi bilen 2014-yildiki "Üch el" qurulushi netijiside toplan'ghan uchurlar we sinaq qilin'ghan terbiyelesh tüzümining asasliq rol oynighanliqi melum boldi. 2017-Yili martta bir sanliq melumat ambiri qurulup, hemme yerge yüz we heriketni perqlendüreleydighan kaméralarning ornitilip tutuludighan kishilerning aptumatik éniqlan'ghanliqi meydan'gha chiqti. Démek, milyunlighan Uyghur we bashqa türkiy tilliq milletlerni tutqini pütünley saqchi emes, kadir emes, razwétka emes, belki "Bir gewdileshken jeng supisi" dep terjime qilishqa bolidighan bir sanliq melumatlar ambiri bolup chiqti. Bu bayqashlar lagérlarni chén chüen'go tébettin kélip peyda qilghan dégen qarashning, Uyghurlarni basturush "Beshinji iyul" din kéyin kücheydi dep qarashning asassizliqi melum boldi.

Jefri xitayning teqib téxinikasini yaxshi chüshinish üchün bir qanche Uyghur bilen söhbetleshti. Bolupmu bu téxnikani xelq'‍ara axbaratqa izchil eng yaxshi analiz qilip yéship bériwatqan bir Uyghur kompyotérchi buningda halqiliq rol oynidi. Bu jeryanda Uyghurgha oxshash tutqun'gha uchrighan bashqa millet kishilirining tutulushida ularning ismining Uyghurlargha oxshash bolghanliqi, ularning Uyghurlar bilen qoyuq ariliship, Uyghurlar baridighan meschitlerge bérip, Uyghur bilen bir bazarda tijaret qilip, Uyghurlar bilen oxshash medeniyettin behrimen bolidighanliqining seweb bolghanliqi ashkarilandi. Chén chüen'goning "Ademning hissyati bar, xatalishidu, emma kompyotir menggü xatalashmaydu" dégen dogma eqidisi Uyghur bilen menbedash tümenligen qazaq, qirghizlarning béshigha chiqqanliqi melum boldi.

Jefri kitabigha kimni bash pérsonazh qilar? yil örülüp 2019-yil kirip ketti. Jefrining kimni asas qilip yazidighanliqi melum emes idi. Uni enqerege bashlap bérip bir qanche yash ziyali bilen uchrashturdum. Qizghin paranglashtuq, méhman bolushtuq. Uning zadi kimni yazidighanliqi yenila bir sir idi. Axiri men uning kitabini Uyghurlardiki perqliq qatlamlarning hayatini yorutqan, boluwatqan zulumning kishilerning qelbidiki yiltizi, yarisi we zerdablirini bayan qilidighan bir kitap bolidighanliqini texmin qildim. Shundin kéyin uningdin zadi kimni yazidighanliqini sorap, sürüshte qilip ketmidim.

Jefrige axirida tewsiye qilghinim istanbulda yashaydighan sha'ir abdurhim parach idi. Abduréhimning xatirisi ajayip süzük idi. Uning awazliq söhbitide uning üch yilliq emgek bilen özgertishte özgermigen iradisi, qamaqta ötken azabliq hayati, tahir hamutning uni chaqirip yalghuz kishilik kamérda ikkeylenning 12-nuyabir jumhuriyet künini birlikte xatirlishi, ularning dölet marshini pichirlap oqup, qehriman ejdatlargha sükütte turghan weqeliki bekmu tepsiliy sözlen'gen idi.

Men türkiyedin ayrilip bir yildin ashqanda jefridin tuyuqsiz téléfon keldi. Kitab teyyar bolghan iken, méning oqup chiqishimni arzu qilidiken. Buni tasadipiyliq dey dep tursam, kitabning pochtidin etisi qolumgha tégishi téximu tasadipiyliq boldi. Kitabqa men tonushturghan meshhur Uyghur shahitlar, jengchiler, jihadchilar emes, lagérdin chiqqan bir natiwan Uyghur qizi tallan'ghan idi. Méni tallap qalsa dégen tamayimmu bar idi, bir yézilish istikimmu küchlük idi, umu bolmaptu. Jefri méning bash qehriman'gha bir isim qoyup bérishimni soraptu. Bu qiz öz ismining wetendikelerge élip kélidighan xetirini tekitleptu.

Bu kitabta bayan qilin'ghan lagér shahiti bir namsiz qehriman qiz bolup, qorqunchluq lagér hayatini bashtin kechürgen, emma qorqup tügüshüp, tügülüp ketmigen idi. Bu qehriman qizning mekteptiki, qamaqtiki, nazarettiki, qutulup chiqqandin kéyinki hayati kitabta nahayiti tepsiliy bayan qilin'ghan bolup, bir Uyghurning muweppeqiyet üchün tirmishishliri, ata-ana we qéridashlirigha bolghan sadaqiti, millitige, kelgüsige bolghan wapadarliqi, ustazi ilham toxtigha bolghan séghinishi we éhtirami pakitliq yorutulghan idi.

Bu qehriman Uyghur qizi emeliyette lagérlar heqqide eng burun melumat bergüchi idi. U erkin ‍asiya radiyosining sinliq doklatida lagérlarning mahiyitini pash qilghan idi. U izchil guwahliq bérishtin waz kechmigen bolsimu, kimliki ashkarilansa nechche yüz kishning hayati tehditke uchraydighanliqi üchün ismi yoshurun qaldi.

Aptur kitabtiki namsiz qizgha qandaq isim qoyushni meslihet salghanda, men "Maysem" dégen isimni tallidim, chünki bu isim Uyghurning bostundiki pexirlik qizi, étirapliq alime, harmas dewager maysem mutellipowaning ismi. Bu isim 1760-yillarda manju-xitay tajawuzigha qarshi tunji qozghilanggha rehberlik qilghuchi ayal qehrimanning isimi, shundaqla bu isim bir ümidning, kelgüsining, istiqbalning ismi idi.

Aptur jefri keyn bu kitabni yézish üchün weten'ge bardi, istanbulda bir yildin artuq izdendi, anglishimche, bir Uyghur wilayitide tutulup qalghanningmu gépi bar, emma axiri bu kitabni yézip chiqti. Bu kitapqa masliship guwahliq bergen yüsüpjan emetke, abduréhim parachqa, ömer bék'aligha, tahir hamutqa, yene bir namsiz kompyotér énzhinéri dostumgha we bash pirsunazh maysemge chin könglümdin rehmet éytimen!

Uyghurlar heqqide yézilghan eng yéngi kitap "Mukemmel saqchi dölitide" neshir qilinip tarqitilishqa az qaldi. Kitab 29-iyun resimi tarqilidu.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet