Уйғур зиялийлири: шөһрәт закир нур бәкриниң солчил хаталиқидин савақ елиши керәк

Мухбиримиз әркин
2014-12-31
Share
nur-bekri-wang-lechwan-pichillashmaqta.jpg Нур бәкри билән ваң ләчван пичирлашмақта. 2009-Йили 6-март, бейҗиң.
EyePress


Нур бәкри хитай дөләтлик тәрәққият - ислаһат комитетиниң муавин мудирлиқи, ениргийә идарисиниң башлиқлиқиға йөткилип, униң һоқуқини аптоном районлуқ хәлқ қурултийи мудири шөһрәт закир өткүзүвалди. Йеңи йил һарписидики бу тасадипилиқни һечким бурун пәрәз қилмиған иди.

Хитай компартийәси нур бәкригә юқири баһа берип, униң "интайин қабилийәтлик аз санлиқ милләт кадири"икәнликини тәкитлигән болсиму, бирақ у уйғур илида һоқуқ тутқан 7 йиллиқ тарихида мутләқ көп санлиқ уйғурларниң изчил наразилиқ вә тәнқид обикти болуп кәлди.

Бәзи көзәткүчиләрниң көрситишичә, нур бәкри уйғур аптоном райониниң бурунқи рәислиридин пәрқлииқ бир тип. Униң дәври уйғур илиниң асасий әслиһәләр қурулушида зор өзгириш йүз берип, иқтисад наһайити тез тәрәққий қилған болсиму, бирақ уйғур илиниң сиясий, иҗтимаий қурулмисида радикал өзгириш йүз берип, һоқуқ тәңпуңлуқи бузулған, һоқуқ хитайларниң қолиға мәркәзлишип, уйғурларниң иҗтимаи, сиясий орни төвәнлигән.

Уйғурларниң диний, мәдәнийити, тили чәкләшкә учрап, өктичи пикирләр, диний паалийәтләр шиддәтлик бастурулған. Қәшқәр қатарлиқ тарихий рәстиләр чеқилип, мәдәний мираслар бузғунчилиққа учриған. Қош тиллиқ маарип мәҗбурий йолға қоюлуп, миллий маарип вәйран болған. Хитай аманлиқ күчлиригә зор һоқуқ берилип, өктичи пикирләр, диний паалийәтләр шиддәтлик бастурулған дәвр.

Америкида турушлуқ йипәк йоли мәдәнийәт тәтқиқатчиси доктор қаһар баратниң көрситишичә, уйғурларниң қаттиқ бастуруп, һазирқи әһвалға келип қелишида нур бәкриниң зор мәсулийити бар.

У мундақ деди: "нурбәкриниң дәври уйғурларниң наһайити ечинишлиқ қараңғу дәвриниң бири болди. Маарипимиз йоқалди, динимиз қаттиқ зәрбигә учраватиду, шәһәрлиримиз вәйран болуп кәтти, хитай түркүм - түркүмләп көчүп кәлди. У уйғурларға бесим еғир, қирғинчилиқ вә өлүм - йитим наһайити көпәйгән бир дәврниң рәиси. У ваң лечүәнгә чомақчилиқ қилди. Ваң лечүән уйғурларни наһәқ тутуп, өлтүрүп қилғанда бирси чиқип, "һәй тохта !" демиди. У төмүр давамәтчилик алдиға чиқип хитай билән муназириләшкән адәм әмәс. Тохтап тур, сән бу бизниң милләтни бундақ қилма, дәйдиған нур бәкридәкләр чиқмиғачқа хәлқимиз яман күнгә қалди."

Хитай компартийәси уйғур илини сораватқанға 65 йил болған болсиму, бирақ бу 65 йилда һечқачан уйғур аптоном райониниң һечқандақ бир уйғур рәиси әмәлий һоқуқлуқ бир мәркизи һөкүмәт органиға башлиқ болуп йөткилип бақмиған иди. Бирақ нур бәкри бу җәһәттики тунҗи киши.

Хитай һөкүмити нур бәкрини вәзипигә тәйинләш қарарида, у нефит саһәсигә ишләп бақмиған болсиму, бирақ униң рәислик вақтида нефит ишлириға көп арилашқанлиқини тәкитлигән.

Доктор қаһар баратниң қаришичә, нурниң бу вәзипигә қоюлуши, хитайниң уйғур илидики нефит, тәбиий газ байлиқини техиму зор көләмлик ечиш пилани билән мунасивәтлик болуши мумкин.

У мундақ деди: "нур бәкриниң хитай һөкүмитигә җанпидалиқ билән ишләйдиғанлиқи испатланған иш. Әгәр ваң лечүәнгә четишлиқ болған болса, ваңниң тәсирини йоқитиш үчүн уни еливетип, бейҗиңдики һоқуқи йоқ бирәр вәзипигә йөткәп қойса болатти. Бирақ уни төвәнрәк болсиму, әмәлий һоқуқлуқ орунға қойғанлиқи мәркәзниң уни ишлитиватқанлиқини көрситиду. Демәк, мәркәзниң нурға ишәнчиси камил. Нур бәкрини бундақ йәргә қоюши, уларниң кәлгүсидә вәтинимизниң нефит - тәбиий байлиқини елишта рол ойнайду, дәп қариған, дәп гуман қилимән."

Қаһар барат йәнә, нур бәкри уйғур аптоном райониниң сәйпидин әзизи, исмайил әһмәт қатарлиқ бурунқи рәислиридин пәрқлиқ бир тип икәнликини көрсәтти.

Қаһар барат мундақ диди: "нур бәкрини өстүрүш сәйпидиндин тартип башқа рәисләрни өстүргәнгә охшимайватқанлиқини көриватимиз. Башқа рәисләрни биз шиң шиң рәис десәк болиду. Улар хитайниң секритари немә десә, мақул дәйдиған рәисләр. Нур бәкриниң охшимайдиған йери немә десә, өз ичидә ойлап чиқип мәслиһәт берәйләйдиған, мундақчә ейтқанда, у хитайдин бир қәдәм алдида меңип, хитайниң әқлигә кәлмигән мәслиһәтләрни берип, хитайниң сияситини йүргүзүшкә ярдәм бәргән. Шуңа, хитайларниң нур бәкрини әқиллиқ дегән йери шу."

Хитай компартийәси бу қетим йәнә аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң мудири шөһрәт закирни нур бәкриниң орниға йөткигән. Буму уйғур аптоном район тарихида хәлқ қурултийи мудириниң тунҗи қетим аптоном районлуқ һөкүмәткә рәис болуп йөткилишидур.

Шөһрәт закир бурун бир мәһәл үрүмчи шәһириниң шәһәр башлиқлиқ вәзиписини атқурған болсиму, бирақ у узун йил биңтүәнниң муавин сиясий комисарлиқ вәзиписини өтигән. Бәзи көзәткүчиләр шөһрәт закирниң рәисликкә олтуруп, нур бәкриниң бейҗиңға йөткилиши һечқандақ өзгириш елип кәлмәйду дәп қарисиму, бирақ қаһар барат, шөһрәт закирни нур бәкриниң солчил хаталиқлирини түзитип, миллий маарипни әслигә кәлтүрүшкә, диний әркинликни боғмаслиққа, әқәллий кишилик һоқуқни қоғдашқа чақирди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт