Uyghur ziyaliyliri: shöhret zakir nur bekrining solchil xataliqidin sawaq élishi kérek

Muxbirimiz erkin
2014-12-31
Share
nur-bekri-wang-lechwan-pichillashmaqta.jpg Nur bekri bilen wang lechwan pichirlashmaqta. 2009-Yili 6-mart, béyjing.
EyePress


Nur bekri xitay döletlik tereqqiyat - islahat komitétining mu'awin mudirliqi, énirgiye idarisining bashliqliqigha yötkilip, uning hoquqini aptonom rayonluq xelq qurultiyi mudiri shöhret zakir ötküzüwaldi. Yéngi yil harpisidiki bu tasadipiliqni héchkim burun perez qilmighan idi.

Xitay kompartiyesi nur bekrige yuqiri baha bérip, uning "Intayin qabiliyetlik az sanliq millet kadiri"ikenlikini tekitligen bolsimu, biraq u Uyghur ilida hoquq tutqan 7 yilliq tarixida mutleq köp sanliq Uyghurlarning izchil naraziliq we tenqid obikti bolup keldi.

Bezi közetküchilerning körsitishiche, nur bekri Uyghur aptonom rayonining burunqi re'isliridin perqli'iq bir tip. Uning dewri Uyghur ilining asasiy esliheler qurulushida zor özgirish yüz bérip, iqtisad nahayiti téz tereqqiy qilghan bolsimu, biraq Uyghur ilining siyasiy, ijtima'iy qurulmisida radikal özgirish yüz bérip, hoquq tengpungluqi buzulghan, hoquq xitaylarning qoligha merkezliship, Uyghurlarning ijtima'i, siyasiy orni töwenligen.

Uyghurlarning diniy, medeniyiti, tili chekleshke uchrap, öktichi pikirler, diniy pa'aliyetler shiddetlik basturulghan. Qeshqer qatarliq tarixiy restiler chéqilip, medeniy miraslar buzghunchiliqqa uchrighan. Qosh tilliq ma'arip mejburiy yolgha qoyulup, milliy ma'arip weyran bolghan. Xitay amanliq küchlirige zor hoquq bérilip, öktichi pikirler, diniy pa'aliyetler shiddetlik basturulghan dewr.

Amérikida turushluq yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar baratning körsitishiche, Uyghurlarning qattiq basturup, hazirqi ehwalgha kélip qélishida nur bekrining zor mes'uliyiti bar.

U mundaq dédi: "Nurbekrining dewri Uyghurlarning nahayiti échinishliq qarangghu dewrining biri boldi. Ma'aripimiz yoqaldi, dinimiz qattiq zerbige uchrawatidu, sheherlirimiz weyran bolup ketti, xitay türküm - türkümlep köchüp keldi. U Uyghurlargha bésim éghir, qirghinchiliq we ölüm - yitim nahayiti köpeygen bir dewrning re'isi. U wang léchüen'ge chomaqchiliq qildi. Wang léchüen Uyghurlarni naheq tutup, öltürüp qilghanda birsi chiqip, "Hey toxta !" démidi. U tömür dawametchilik aldigha chiqip xitay bilen munazirileshken adem emes. Toxtap tur, sen bu bizning milletni bundaq qilma, deydighan nur bekridekler chiqmighachqa xelqimiz yaman kün'ge qaldi."

Xitay kompartiyesi Uyghur ilini sorawatqan'gha 65 yil bolghan bolsimu, biraq bu 65 yilda héchqachan Uyghur aptonom rayonining héchqandaq bir Uyghur re'isi emeliy hoquqluq bir merkizi hökümet organigha bashliq bolup yötkilip baqmighan idi. Biraq nur bekri bu jehettiki tunji kishi.

Xitay hökümiti nur bekrini wezipige teyinlesh qararida, u néfit sahesige ishlep baqmighan bolsimu, biraq uning re'islik waqtida néfit ishlirigha köp arilashqanliqini tekitligen.

Doktor qahar baratning qarishiche, nurning bu wezipige qoyulushi, xitayning Uyghur ilidiki néfit, tebi'iy gaz bayliqini téximu zor kölemlik échish pilani bilen munasiwetlik bolushi mumkin.

U mundaq dédi: "Nur bekrining xitay hökümitige janpidaliq bilen ishleydighanliqi ispatlan'ghan ish. Eger wang léchüen'ge chétishliq bolghan bolsa, wangning tesirini yoqitish üchün uni éliwétip, béyjingdiki hoquqi yoq birer wezipige yötkep qoysa bolatti. Biraq uni töwenrek bolsimu, emeliy hoquqluq orun'gha qoyghanliqi merkezning uni ishlitiwatqanliqini körsitidu. Démek, merkezning nurgha ishenchisi kamil. Nur bekrini bundaq yerge qoyushi, ularning kelgüside wetinimizning néfit - tebi'iy bayliqini élishta rol oynaydu, dep qarighan, dep guman qilimen."

Qahar barat yene, nur bekri Uyghur aptonom rayonining seypidin ezizi, ismayil ehmet qatarliq burunqi re'isliridin perqliq bir tip ikenlikini körsetti.

Qahar barat mundaq didi: "Nur bekrini östürüsh seypidindin tartip bashqa re'islerni östürgen'ge oxshimaywatqanliqini köriwatimiz. Bashqa re'islerni biz shing shing re'is dések bolidu. Ular xitayning sékritari néme dése, maqul deydighan re'isler. Nur bekrining oxshimaydighan yéri néme dése, öz ichide oylap chiqip meslihet béreyleydighan, mundaqche éytqanda, u xitaydin bir qedem aldida méngip, xitayning eqlige kelmigen meslihetlerni bérip, xitayning siyasitini yürgüzüshke yardem bergen. Shunga, xitaylarning nur bekrini eqilliq dégen yéri shu."

Xitay kompartiyesi bu qétim yene aptonom rayonluq xelq qurultiyining mudiri shöhret zakirni nur bekrining ornigha yötkigen. Bumu Uyghur aptonom rayon tarixida xelq qurultiyi mudirining tunji qétim aptonom rayonluq hökümetke re'is bolup yötkilishidur.

Shöhret zakir burun bir mehel ürümchi shehirining sheher bashliqliq wezipisini atqurghan bolsimu, biraq u uzun yil bingtüenning mu'awin siyasiy komisarliq wezipisini ötigen. Bezi közetküchiler shöhret zakirning re'islikke olturup, nur bekrining béyjinggha yötkilishi héchqandaq özgirish élip kelmeydu dep qarisimu, biraq qahar barat, shöhret zakirni nur bekrining solchil xataliqlirini tüzitip, milliy ma'aripni eslige keltürüshke, diniy erkinlikni boghmasliqqa, eqelliy kishilik hoquqni qoghdashqa chaqirdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet