Nur bekrining tutqun qilinishi xitayning mustemlikichi mahiyitini ashkarilaydu, dep qaralmaqta

Muxbirimiz méhriban
2018-09-26
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi nur bekri(ongda) we sabiq partkom sékrétari jang chünshyen xitay xelq qurultiyining yilliq yighinida. 2014-Yili 6-mart, béyjing.
Uyghur aptonom rayonining sabiq re'isi nur bekri(ongda) we sabiq partkom sékrétari jang chünshyen xitay xelq qurultiyining yilliq yighinida. 2014-Yili 6-mart, béyjing.
AP

Bir milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamalghanliqi diqqet merkizi boluwatqan mezgilde, ministir derijilik emeldar nur bekrining tutup kétilishi jiddiy diqqet qozghidi. Chet'ellerdiki xitay weziyet analizchilirining qarishiche, xitay hakimiyitige sadaqetmenliki bilen tonulghan nur bekrining tutqun qilinishidin xitay kompartiyesining mustemlikichi mahiyitini körüwélish mumkin iken.

Chet'ellerdiki xitay analizchiliridin chén pokung ependi 23-séntebir küni élan qilghan mulahiziside otturigha qoyushiche, uzun mezgillik sinaqlardin ötüp, "Sadaqetmen emeldar" dep qaralghan nur bekrining tuyuqsiz tutqun qilinishidiki jinayi seweb éniq bolmisimu, emma nur bekrige artilghan "Intizamgha éghir derijide xilapliq qildi" dégen müjmel atalghudin uninggha qandaqtur xitay emeldarlirining tutqun qilinishida ortaq qollinidighan "Parixorluq" jinayitini emes, belki "Kompartiyege sadaqetsizlik qildi", yeni "Ikki yüzlimichi" dégendek siyasiy jinayetning artilishini körüwélish mumkin iken.

Chén pokung mundaq dédi: "Nur bekrining tutqun qilinishi dramatik bir xewer boldi. U, 18-19-séntebir künliri xitay mu'awin bash ministiri xen jing bashchiliqidiki ömek bilen birge rusiye paytexti moskwada ikki dölet otturisidiki meblegh sélish, hemkarliq ornitish yighinigha qatnashti. 20-Séntebir küni moskwadin qaytip béyjing ayrodromigha qonushi bilenla merkizi intizam tekshürüsh komitétining ikki xadimi teripidin tekshürüsh namida tuyuqsiz élip kétiliptu. U tutqun qilin'ghan chéghida xitay döletlik tereqqiyat we islahat komitétining mu'awin mudiri, döletlik énérgiye idarisining partkom sékrétari bolup, ministir derijilik wezipide olturghan yuqiri derijilik emeldar idi. U wezipe ötigen mezgilide, bolupmu 2009-yildiki 5-iyuldiki Uyghurlarning naraziliq namayishini basturushta xitay hökümitige körsetken sadaqetmenliki sewebidin Uyghurlar teripidin 'Uyghurlarning satquni' dep eyiblen'gen idi. Emma men xitay kompartiye hökümiti özi terbiyelep yétishtürgen bir emeldarning tuyuqsiz tutqun qilinishida uning sadaqitidin guman qilish asasiy seweb dep qaraymen. Méningche xitay hökümitining uni moskwa ziyaritidin qaytip kélishi bilen tengla qolgha élishida, uning ziyaret jeryanida shi jinpingning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasitige qarshi söz herikette bolghanliqi heqqide bezi gumanlar seweb bolghan bolushimu mumkin."

Nur bekri 2008-yildin 2014-yilghiche Uyghur aptonom rayonining re'islik, 2014-yilidin bu yil séntebirgiche xitay döletlik tereqqiyat we islahat komitétining mu'awin mudiri, döletlik énérgiye idarisining partkom sékrétarliq wezipisini ötigen. Xitay axbaratliri uning 21-séntebir tutup turulup tekshürülüwatqanliqini xewer qilghan idi.

Chén pokung ependi yene Uyghurlarning nur bekrini "Uyghurlarning satqini" dep atishining xuddi yapon'gha qarshi urush mezgilide nenjing hökümitining re'isi wang jingwéy yapon hökümitining etiwarlishigha érishken bolsimu, emma xitay xelqi teripidin "Xitay satquni" dep atalghanliqi we axiri yaponlar teripidin mexpiy öltürülgen ehwalni eslitidighanliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Bésiwélin'ghan zéminlarda hakimiyet üchün xizmet qilghan herqandaq bir emeldar öz xelqi teripidin 'satqun', 'xa'in' dep eyiblinidighan bolsa, ular basqunchi hakimiyetningmu oxshashla ishenchige érishelmeydu we bu sewebtin axiri jazalinidu. Méningche nur bekrining bügünkidek échinishliq aqiwetke qélishimu emeliyette xitay kommunist hökümitining uning sadaqitidin gumanlan'ghanliqining netijisi" dédi.

Amérikidiki xitay démokratik heriket rehberliridin "Puqralar küchi" teshkilatining bashliqi yang jyenli ependining qarishiche, xitay kommunist hökümitining nur bekrige oxshash bir sadiq emeldarini tuyuqsiz tutqun qilishidin jinping hökümitining milliy siyasitide tüptin özgirish bolghanliqini körüwélish mumkin iken.

Yang jyenli mundaq deydu: "Nur bekrining tutqun qilinishi heqqidiki analizlarda uningghimu parixorluq jinayiti artilidighanliqi ilgiri sürülmekte, emma men xitay kommunist hökümitining özi terbiyelep yétishtürgen bir emeldarni tuyuqsiz jazalishini xitay kompartiye hakimiyitining ilgiridin dawamlashturup kéliwatqan milliy siyasitide tüptin özgirish bolghanliqining ipadisi, dep qaraymen. Chünki, seypidin ezizidin buyan téxi héchqandaq bir Uyghur emeldar téxi Uyghur aptonom rayonining 1-qol bashliqi bolmighan idi. Nur bekrimu peqet 2-qol bashliqla bolalidi. Nur bekri xitay özi terbiyelep yétishtürgen az sandiki milliy kadirlarning biri bolsimu, emma xitay kommunist hökümiti herqandaq milliy kadirgha ishenmeydu. Chünki, milliy emeldarlar körünüshte xitay hökümitining siyasitini ijra qiliwatqandek körünsimu, emma ular wezipe ijra qilish jeryanida yenila öz xelqige nisbeten hésdashliqini ipadilep qoyidu. Shunga xitay kommunist hökümitimu milliy kadirlarning sadaqitige ezeldin guman bilen qarap keldi. Halbuki bügünki kün'ge kelgende xitay kommunist hökümitining nur bekrini ashkara tutqun qilishini bu hökümetning emdi bu xildiki milliy kadirlargha éhtiyaji yoq dep qarighanliqining ipadisi bolushi mumkin dep qaraymen."

Nyu-york sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shya ming ependi nur bekrige oxshash yerlik milletlerdin yétiship chiqqan milliy emeldarlarning aqiwitining téximu échinishliq ikenlikini bildürüp, xitay hökümitining bu xil milliy kadirlarni kériki qalmighanda her xil yoqilang bahaniler bilen jazalishi mumkin ikenlikini otturigha qoydi.

Shya ming ependi bayanida yene, kommunist hökümitining öz emeldarlirini kérek bolghanda ishlitish, qimmiti qalmighanda ularni herqandaq jinayet jazalash xahishining ezeldin dawamliship kéliwatqanliqini tekitlidi.

Toluq bet