Йоқитиливатқан уйғур миллий өрп-адәтлири

Обзорчимиз нәвбаһар
2022.06.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Йоқитиливатқан уйғур миллий өрп-адәтлири Муһаҗирәттики “қирқи сүйи” мурасимидин көрүнүш.
Photo: RFA

Хитай һөкүмити өзиниң ирқий қирғинчилиқ сиясити астида, әзәлдин уйғурларға болған контроллуқ вә назарәтни чиңитип кәлди, шундақла йәнә уйғурларниң өрп-адәт вә мәдәнийитини өз һөкүмранлиқини ишқа ашуруштики муһим қорал вә васитә дәп қарап кәлди. Бу вәҗидин хитай һөкүмити йеқинқи йиллардин буян мәдәнийәт саһәсигә болған контроллуқни техиму күчәйтишкә алаһидә диққәт бәрди. Нәтиҗидә бу хил сиясәт уйғур мәдәнийитини еғир тәһдиткә учритип, әнәниви мәдәнийәтни давамлаштуруш даирисини интайин тарайтивәтти. Гәрчә уйғурларниң бирқисим маддий вә ғәйрий маддий мәдәнийәт мираслири бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң нуқтилиқ қоғдилидиған түрлири тизимликигә киргүзүлгән болсиму, лекин хитай хәлқаралиқ әһдинамиләрдә бәлгиләнгән, башқиларниң мәдәнийитигә өзара һөрмәт қилиш роһиға хилаплиқ қилмақта. Лекин, хитай бу тизимликтин пайдилинип, өзиниң аз санлиқ милләтләр мәдәнийитиниң хәлқарада етирап қилишини қоллиғанлиқи вә азсанлиқ милләтләрниң мәдәнийитини тәрәққий қилдуруватқанлиқини вә униң раваҗлинишини қоллаватқанлиқини көрситишкә тиришмақта. Әмма хитай уйғур мәдәнийитини хитайниң миллий мираслириниң, йәни җуңхуа мәдәнийитиниң бирқисми дәп қарап униң өз алдиға тәрәққий қилиш, гүллинишини чәклимәктә. Уйғур мәдәнийитини хитай мәдәнийитигә сиңдүрүшкә һәрикәт қилмақта.

2009-Йилидин башлап, хитай мәдәнийәт министирлиқи уйғурларниң ғәйрий маддий мәдәнийәтлирини саяһәтчиликни тәрәққий қилдурушниң вә иқтисадий пайда яритишниң муһим қорали сүпитидә қоллиниш һәққидә доклат тәстиқлиған. Доклатниң роһиға асасән, уйғур диярида уйғурларниң б д т тәрипидин тизимланған ғәйрий маддий мәдәнийәт байлиқлири сиясийлаштурулуп вә таварлаштурулуп, хитайниң дуняға қудритини намаян қилиши вә һәйвә көрситиши үчүн хизмәт қилдурулмақта.

Мәкит наһийәсидә өткүзүлгән “долан кичик алма мәшрипи”. 2015-Йили.
Мәкит наһийәсидә өткүзүлгән “долан кичик алма мәшрипи”. 2015-Йили.
ts.cn

Әмәлийәттә хитайниң аталмиш шинҗаң уйғур аптоном райониниң мәдәнийитини раваҗландуруш тәшвиқатиниң маһийити, униң җуңхуа мәдәнийитиниң айрилмас бирқисми икәнликини гәвдиләндүрүш иди. Хитай компартийәси уйғур районида мәдәнийәтни гүлләндүрүш вә варислиқ қилиш “дүшмән чәтәл күчлири вә диний ашқунлар” ниң “сиңип кириши һәм тәһдитигә учрайду” дәп көрситиду. Буниңлиқ билән хитай һөкүмити мәдәнийәт вә өрп-адәтләргә муамилә қилишта уйғурларниң той-төкүн, өлүм-йетим вә түрлүк мурасимлирини “диний ашқунлуқ” түсини алған яки “дөләтниң бирликигә хәвп елип келидиған мәзмунлар” дәп бир тәрәп қилип, пүтүнләй йоқитишқа яки орниға хитай әнәнисини теңишқа мәҗбурлимақта. Хитай, уйғурларниң көп әсирләрдин буян давамлишип кәткән миллий өрп-адәтлири, мәдәнийәт мираслири вә әнәнисиниң уйғурларниң ислам диний етиқади билән мунасивәтлик алаһидиликлиригә қарап, буларниң һәммисини дегүдәк “диний әсәбийлик”, “ашқунлуқ”, “радикаллиқ” қатарлиқларниң ипадиси дәп бекитип чәкләш вә йоқитишқа дәсмайә қилған.

Мәсилән, уйғурларниң той-төкүнлири, қурбан вә роза һейт һәм башқа адәтлири қаттиқ чәклимигә учриған. Уйғур муқамлири вә уйғур мәшрәплири пәқәтла телевизор вә тәшвиқат үчүнла қоллинилидиған буюмға айлинип қалған.

Мәлум бир түрлүк сәнәт яки өрп-адәтни давамлаштуруш үчүн униң иҗра қилғучилири, варислиқ қилғучилириниң болуши шуниңдәк мәһәллә иҗтимаий муһит болуши әң зөрүр елементлар болуп һесаблиниду. Хитай һөкүмити уйғур мәшрәплири, муқамлири вә мәддаһлиққа охшаш уйғур хәлқ еғиз әдәбияти җәвһәрлириниң орунлиғучилири болған сәнәткарлар, язғучилар вә артисларни түркүмләп тутқун қилған. Буниң билән уйғур сәнити сүний түс алған сәнәткә айлинип, йоқилиш хәвпигә йүзләнмәктә.

Мәйли уйғур муқам-мәшрәплири болсун яки уйғур мурасимлири, өрп-адәтлири болсун һәммисила уйғурларниң диний әқидилири билән бағланған болуп, бу паалийәтләр дуалар, һәмдусаналардин айрилалмайду. Өлүм-йетим адәтлиридә болса қуран тилавәт қилиш муһим салмақни игиләйду. Хитайниң нәзиридә булар қоюқ диний түс алған мәзмунлар, һәтта “ашқунлуқ, әсәбийлик” дәп қарилип барлиқ әнәниви йосундики мурасимларни өткүзүшкә хатимә берилмәктә. Мәшрәпкә қатнашқанларму хитай түзгән “ашқун” луқниң 75хил ипадисиниң бир түри дәп бәлгиләнгән вә мәшрәпкә қатнашқанларму еғир җазаларға муптила болиду.

Деһқанлар “кичик алма усули” өгәнмәктә
Деһқанлар “кичик алма усули” өгәнмәктә

Бир тәрәптин уйғур мәдәнийити хитайда йоқитилиш қисмитигә дучар болмақта, йәнә бир тәрәптин хитай мәдәнийитиниң тәсиригә учрап ассимилятсийәгә дуч кәлмәктә. Хитай һөкүмити долан мәшрипи қатарлиқ әнәниви мәшрәпләрни бузуп, кишиләргә йеңи чиққан хитайчә “кичик алма” қатарлиқ нахшиларни уйғур уссули билән бирләштүрүп “долан кичик алма мәшрипи” ойнашқа мәҗбурлиған. Мәсилән, һөкүмәтниң тәшкиллиши билән мәкит наһийәсидә “долан кичик алма мәшрипи” өткүзүлгәниди.

Уйғурлар инсанниң туғулушидин тартип, таки дәпнә қилинғучә болған һаятлиқ дәвридики һәр бир басқучқа интайин әһмийәт беридиған милләт болуп, уйғур өрп-адәтлири уйғурларниң дуня қариши, қиммәт қариши шуниңдәк етиқад-әқидилирини әкс әттүрүп бериду.

Уйғурларниң әнәниви мурасимлири-өмүр мурасимлири, ишләпчиқириш мурасимлири, һүнәр-кәсип мурасимлири, дәпнә мурасими вә диний мурасимлар қатарлиқлар болуп, бүгүн муһаҗирәттики уйғурлар арисида йоқилип кетиватқан, әмма уйғур диярида өткүзүш чәкләнгән өмүр мурасимлиридин бири болған “қирқи сүйи” мурасимиму өзгичидур.

Уйғур елидики бәзи районларда “бөшүк тойи” билән “қирқи сүйи” бирла вақитта өткүзүлиду. Бәзи районларда айрим-айрим өткүзүлиду. Бу мурасим охшимиған районларда охшимиған шәкилләрдә иҗра қилинидиған болуп, әң омумлашқан шәкиллири төвәндикичә:

Бала туғулуп қириқ күнлүк болғанда, бала “қирқи сүйи” билән ююндурулиду. Балини ююндуруш үчүн тәҗрибилик, көп балиларни қатарға қошқан аял “қирқи аниси” қилип тәйинлиниду. “қирқи аниси” мурасимға кәлгән балиларни тизилдуруп, бовақниң бешиға су қуюшқа мәсул болиду. Бу басқуч мундақ елип берилиду: нават, рәйһан, адирасманниң уруқи, түрлүк зираәтләр, топа, дәрәх шехи, әркәк қой гөши кавипи қатарлиқлар илман суға чилинип, айрим-айрим 7 қачиға тәйярлиниду. Балилар бовақниң йениға кәлгәндә, һәр бири чинидин бир қошуқтин су елип, бовақниң етини атап, тиләкләрни тиләйду. Қачиға селинған нәрсиләрниң һәммисиниң символлуқ мәнилири болуп, “шерин сөзлүк болуң”, “алим болуң, дөләтмән болуң”, “әдәплик болуң, әл пәрзәнти болуң”, “қавул, түргүн, бәхтлик болуң” дегәндәк тиләкләрни тиләйду. Арқидин “қирқи аниси” балиларға алдин тәйярланған кичик тоқачларға һалвидин бир илим сүркәп тарқитиду. Әң ахирида бовақни ююндуруш басқучи болуп, балини ююндуруштин аввал балиниң чечи чүшүрүлүп, “қирқи чечи” халтиға селип сақлиниду. Илман суға туз, гүл сүйи, вә алтун зибузиннәтләр селинип тәйярлиниду, бу су “ирим сүйи” дәпму атилиду. Бовақни юғучи “бисмиллаһиррәһманирәһим” дәп қурандин сүриләрни оқуғандин кейин, ногай яки қошуқта аввал балиниң бешиға су қуюп, андин пүтүн бәдини суға елиниду, ахирида бала упилинип анисиға тапшуруп берилиду. Балиниң қолиға “қурани кәрим” тәгкүзүлүп, тәсви қутқузулиду. Шундақ қилип “қирқи сүйи” мурасими аяғлишиду.

Уйғурларниң “қирқи сүйи” мурасимида уйғур хәлқиниң наһайити узақ тарихий җәрянларда шәкилләнгән дәл-дәрәхләргә чоқунуш, суни улуғлаш етиқади, “йәттә” вә “қириқ” қатарлиқ хасийәтлик санларға чоқунуш етиқади әкс әттүрүлгән болуп, бу мурасим җамаәт арисидики инақлиқ-өмлүкни илгири сүрүш, әвладларға иҗтимаий әхлақ вә диний тәрбийә бериш, өрп-адәткә варислиқ қилиш җәһәтләрдиму чоң рол ойнайду.

Лекин, бүгүнки күнләрдә “қириқ сүйи” дин ибарәт уйғур хәлқиниң мәзкур аммиви шәкилдики миллий өрп-адитиму чәкләнгән.

Йиғинчақлап ейтқанда, өрп-адәт бир милләтниң хаслиқи вә кимликини гәвдиләндүрүп, башқа милләтләрдин пәрқләндүрүп туридиған вә милләт сүпитидә сақлинип қелишта зөрүр болған мәдәнийәт форматсийәсидур. Мушу мәнидин алғанда, бир милләтниң, җүмлидин уйғур хәлқиниң өз өрп-адәтлиригә, мәдәнийитигә варислиқ қилиштики таллиши, өрп-адәтлири вә әнәнилирини давамлаштуруш вә уни сақлаш һәм тәрәққий қилдуруши уларниң өзлири тәрипидин бәлгилиниши керәк. Хитай компартийәси һөкүмитиниң буларни халиғанчә өзгәртиш, чәкләш, йоқитиш һоқуқи йоқ, чүнки уйғурларниң бу мәдәнийити хитай һакимийити, хитай компартийәси уйғурларни өз һөкүмранлиқи астиға елиштин бурунла бар иди вә өзи әркин раваҗлинип кәлгәниди.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт