“хитай-пакистан иқтисади каридори” дики хитай көрүшни халимайватқан хирислар

Мухбиримиз ирадә
2017.06.16
pakistan-shi-jinping-kitab.jpg Пакистанниң рәиси ши җинпиңни тонуштуруп язған тунҗи китаби “2015-йиллиқ сиясийон ‏- ши җинпиң” ни тарқитиш мурасими. 2016-Йили феврал, исламабад.
news.cn

Йеқинда икки хитай пуқраси хитай-пакистан иқтисади каридори үстидики муһим нуқтиларниң бири болған балучистанда қачурулуп, өлтүрүлгәндин кейин, бу районлардики хитай мәблиғиниң бихәтәрлик мәсилиси муназирә қозғиди. Бир қисим көзәткүчиләр хитай-пакистан иқтисади каридори өтидиған районларниң интайин мурәккәп сиясий, иҗтимаий вә җуғрапийилик алаһидиликләргә игә болғачқа, хитай учрайдиған риқабәтниң пәқәт хәвпсизлик риқабити биләнла чәкләнмәйдиғанлиқини билдүрди.

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң “бир бәлвағ, бир йол истратегийиси” ни әмәлгә ашуруш үчүн бу истратегийә қармиқидики “пакистан-хитай иқтисади каридори” ға җәмий 46 милярд доллар мәбләғ салған иди. Ши җинпиңниң бу иқтисади каридор қурулуши үчүн салған бундақ зор рәқими диққәт қозғаш билән биргә, көзәткүчиләрдә мулаһизә қозғиған. Улар, пакистандики бихәтәрлик мәсилисиниң “хитай-пакистан иқтисади каридори” қурулушиға зор тосалғу болидиғанлиқини пәрәз қилишқан.

Алдинқи һәптә икки нәпәр хитай оқутқучиниң мана бу иқтисади каридордики муһим орунларниң бири балучистанда намәлум қораллиқ күчләр тәрипидин қачурулуп өлтүрүлүши вә кейин ислам дөлити тәшкилатиниң бу хитай пуқралириниң өлтүрүлгәнликини җакарлиши билән муназириләр йәниму көпәйди.

Бүгүн австралийә дөләт университетиниң профессори майкил кларк с н н телевизийәсидә елан қилған бир мақалисидә, хитайниң һазирғичә дуня билән болған тиҗарәт мунасивәтлиридә “битәрәплик” позитсийиси билән яки һечкимгә яман болмай туруп, өзиниң тиҗаритини қилидиған пассип позитсийә тутуп кәлгәнликини, әмма бундин кейин хитайниң бундақ пассип болувелиш усулиниң карға кәлмәйдиғанлиқини илгири сүргән вә йеқинда икки хитай пуқрасиниң “ислам дөлити тәшкилати” тәрипидин өлтүрүлүш вәқәсини буниң бир бешарити, дәп көрсәткән. У мақалисидә, һазирғичә ислам дөлити тәшкилати тәрипидин өлтүрүлгән бир қанчә хитайларни вә шундақла мәзкур тәшкилатниң илгири уйғурлар мәсилидә хитай һөкүмитини агаһландуруп бәргән баянатлирини мисалға елип туруп, ислам дөлити тәшкилатиниң “хитай-пакистан иқтисади каридори” үчүн бир тәһдит болуп оттуриға чиқиш еһтималлиқи күчлүклүкини баян қилған.

Америка калифорнийә штатидики памона институтиниң оқутқучиси профессор дру гләдней бүгүн радийомизға қилған сөзидә, бу иқтисади каридорни күтүп турған башқа риқабәтләр үстидә тохтилип мундақ деди : “бир йол, бир бәлвағ истратегийиси вә униң қармиқидики пакистан-хитай иқтисади каридори өз ичигә алған қурулушларниң бир пүтүнлүккә игә болған-болмиғанлиқиға, униң ши җинпиң әгәр тәхттин чүшкән тәқдирдиму һечқандақ кашилиға учримай давам қилидиғанлиқиға қарита бәзи соаллар бар. Бу истратегийә пүтүнләй ши җинпиң һөкүмити мәбләғ чиқирип әп бериватқан бир қурулуш. Шуңа хитайниң 19-қурултийида әгәр бирәр өзгириш чиқип қалса бу қурулушқа немә болиду ? шуңа нурғун дөләтләр вә мәбләғ салғучилар алдирап бу қурулушқа қатнишишни халимайду. Йәнә келип бу райондики нопус қатлими мурәккәп. Бу районда әслидә нурғун шиәләр яшайду. Улар, әгәр пакистан бу йәргә кәлсә, бу йәргә ваһабийлар йеғип кетип, сүний-шиә зиддийити күчийип кетиду, дәп қарайду. Ишниң чатақ йери, хитай буниңға охшаш диний вә миллий мәсилиләргә муамилә қилишта интайин хам. Буни униң өз ичидики уйғур вә тибәт қатарлиқ милләтләргә вә фалунгуң қатарлиқ гуруппиларға қиливатқан муамилисидинла көрүвалалаймиз. Җүмлидин хитай диний вә етник зиддийәтләргә қандақ муамилә қилишни билмәйду. Йәни гәпниң қисқиси бу йәр худди қалаймиқан мәһәллиләргә охшайду.”

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, хитай ишлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәндиниң ейтишичә, “пакистан-хитай иқтисади каридори” үстидики кәшмир вә балучистан районидики зиддийәтләрму бу бу каридорға тосалғу шәкилләндүридикән.

Майкил кларк әпәнди с н н телевизийәсидики мақалисидә мундақ дегән: “хитай мәблиғини зорайтип, тәсир даирисини кеңәйтишкә урунғансери, униң қаршисиға чиқидиған риқабәтләрму охшашла зорийип маңиду. Булар ислам дөлити тәшкилатиға охшаш дөләт һалқиған акторлар, пакистан ичидики чоңқур зиддийәтлик районлар вә ши җинпиңниң риторик сөзлиригә ишәнмәй келиватқан һиндистан қатарлиқлар болуши мумкин.”

Хитай һөкүмити болса икки пуқраси балучистанда өлтүрүлгәндин кейинки баянатида вәқәниң өзлириниң пакистандики қурулушлириға тәсир көрситәлмәйдиғанлиқини билдүрүп, бу һәқтә көп давраң селишни халимиған иди. Һиндистан мәтбуатлири бу һәқтики хәвәрлиридә “хитай бу вәқәни қәстән көрмәскә селиватиду” дәп баһалиған. Ундақта хитай немә үчүн бунчә зор риқабәтләргә қаримай бу каридорни қурушқа шунчә қизиқиду? әркин әкрәм әпәнди бу пилан зор пилан болсиму, әмма әмәлгә ешип қалған тәқдирдә хитайға истратегийилик күч қатидиғанлиқини ейтти.

Дру гләдней әпәнди болса, хитай һөкүмитиниң һазирғичә дөләт ичи вә сиртида йүргүзүп келиватқан сиясәтлирини нәзәрдә тутқанда бундақ мурәккәп сиясий, иқтисадий вә җуғрапийилик районларда иш қилиш тәҗрибиси вә иқтидариға игә әмәсликини, чүнки хәлқаралиқ күч болуш үчүн өз сиясәтлиридә очуқ-ашкара болуш шундақла хәлқарада америка қилалиғандәк юмшақ күчкә игә болуш керәкликини билдүрди. Әмма у әксичә, дуняниң нурғун җайлирида хитайниң зорийишидин әнсирәйдиған, хитай мәблиғиниң өз дөлитигә келишидин гуманлинидиған, уни халимайдиған хаһишниң асасий орунда туридиғанлиқини ейтти.

У сөзидә йәнә, хитай ичидә һечкимниң мана бу хил риқабәтләрдин, бу пиланға қарита гуманлириниму оттуриға қоялмайватқанлиқидәк бир нуқтини әскәртип өтти. У мундақ деди: “нурғун кишиләр хитайни һазир мав зидуң дәвридикидәк идеологийә билән иш қилмайду. У бир әмәлийәтчил дөләт, дәп қарайду. Әлвәттә хитай һазир мав дәвригә қариғанда көп яхши.Әмма шундақ болушиға қаримай, һечким ши җинпиң оттуриға қойған “җуңго чүши”, “бир бәлвағ, бир йол истратегийиси” дегәнләргә қарши гәп қилалмайду. Һәммә адәм ши немә дегән болса шуниңға мақул дейишкә мәҗбур. Чүнки ши җинпиң охшимайдиған пикир қилғанларни, хаталиқини көрсәткән зиялийларни, кишилик һоқуқ паалийәтчилирини тутуп түрмигә соливәтти. Қарши гәп қилидиған адәм йоқ. Һазир бу ши җинпиң оттуриға қойған “җуңго чүши” худди бир догма, худди бир диний әқидигә охшап қалди, шуңа хитайда һечким бу пиландики хаталиқларни, риқабәтләрни еғизға алалмайватиду.”

Җу гләдней әпәнди сөзи давамида әскәртип “хәлқаралиқ күч болушниң алдинқи шәрти тәнқидкә очуқ болуштур” дәп көрсәтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.