Долқун әйса: балучилар вә синдһларму хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисигә тәһликә пәйда қилиду

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2017.06.21
baluchi-sindh-xitay-qarshi-namayish-dolqun-eysa.jpg Долқун әйса әпәнди б д т бинаси алдида балучилар вә синдһлар билән биргә хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисигә қарши намайишта. 2017 - Йили 12 -июн, бирюссел.
RFA/Ekrem

Пакистандики балучилар вә синдһларниң хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисигә қарши еқимлар ичидики әң хәвплик күчләр икәнлики баян қилинмақта.

22-Июн башлинидиған 35-нөвәтлик явропа иттипақи-хитай кишилик һоқуқ диалогиға тәйярлиқ қилиш мунасивити билән, 19-июн күни явропа иттипақи ташқи ишлар министирлиқида чақирилған сөһбәт йиғинида хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисиму музакирә қилинған. Бу сөһбәт йиғиниға көплигән кишилик һоқуқ тәшкилатлиридин башқа, д у қ баш катипи долқун әйса вә илһам тохти гурупписиниң рәиси әнивәрҗан әпәндиләрму тәклипкә бинаән қатнашқан иди. Йиғинда, һәрқайси кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң вәкиллири, хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисиниң қошна әлләр вә районларниң иқтисадий мәнпәәти үчүн пайдисиз икәнликини тәкитлишип, хитай ейтқандәк, дуня иқтисадиға қошидиған бүйүк төһпә болушиға гуман билән қарайдиғанлиқлирини шәрһләшкән.

Д у қ баш катипи долқун әйса әпәндиму бу йиғинда сөз елип, хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисиниң мустәмликичиликни арқа көрүнүш қилғанлиқини оттуриға қойған. Әнвәрҗан әпәнди болса, бу қурулушниң уйғурларға қилчә мәнпәәт йәткүзмигәнликини тәкитлигән.

Қәшқәрдин гвадар портиғичә болған таш йол, төмүр йол, газ туруба йоли вә електр әслиһәлиригә хитай һөкүмити 50 милярд доллар мәбләғ салидиғанлиқини ашкарилиған иди. “хитай-пакистан иқтисадий каридори”ниң җан томури саналған бу районда уйғурлар, балучилар вә синдһлар яшайду. Бу қурулуш хитай рәиси ши җинпиң тилға алған “бир бәлвағ, бир йол” истратегийисиниң бир бөлүки болуп, мутәхәссисләр хитайдин таки явропағичә тутишидиған “йеңи йипәк йоли” намидики бу пиланниң башлиниш нуқтисидила бир талай зиддийәтниң мәвҗутлуқини илгири сүрмәктә.

Мәлум болғинидәк, балучистан болса пакистандики иран билән афғанистанға туташқан истратегийәлик орни муһим бир район. Пакистандики 4 чоң өлкиниң бири болған балучистанлиқлар 13 милйон номусқа игә. Балучидин ибарәт бу намрат қалдурулған шиә мусулманлири узун йиллардин буян пакистан һөкүмитиниң сияситидин нарази болуп кәлгән һәмдә мустәқиллиқ тәрәпдарлириниң қаршилиқ һәрикәтлири бесиқмиған.

Ахбарат васитилиридики учурларға асасланғанда, балучистанниң мәркизи котта шәһириниң җеннаһ базирида тутқун қилинған бир җүп хитай әр-аял һәптә илгири өлтүрүлгән. Котта шәһиридә ордо тили өгиниватқан вә хитай тилидин дәрс бериватқан бу әр-аял хитайниң өлүминиң мәсулийитини “ислам дөлити” күчлири үстигә алидиғанлиқини җакарлиған болсиму, хәлқарада бу вәқәни “ислам дөлити”ниң садир қилғанлиқиға қарита гуманлар туғулған. Чүнки, “ислам дөлити” йоқ чағлардиму, бу районда хитайларни қәстләп өлтүрүш вәқәлири йүз бәргән. Мәсилән, википедиадики мәлуматларға көрә, 2004-йилидин 2006-йилиғичә 6 нәпәр хитай инженери балучистанда өлтүрүлгән. Анализчилар, бу қетимқи вәқәниму балучиларниң садир қилған болуш еһтималлиқини илгири сүрмәктә.

Балучилар хитайға немә үчүн өчмәнлик қилиду?

Мәтбуатларда баян қилинишичә, хитайниң ирандин алидиған нефит мәһсулати бу өлкиниң гвадар портидин өтүп, шаңхәйгичә йәткүзүлиду. Хитайниң 60% нефит еһтияҗини қамдайдиған тошуш муәссәсилири муқәррәр бесип өтүши лазим болған гвадар портиниң бихәтәрликини қоғдаш иши болса 2002-йилидин етибарән хитайниң қолиға өтүп кәткән. Балучилар буниңдин нәп көрмигән.

Өз земинидики тәбиий газ һәм башқа йәр асти байлиқлиридин тегишлик һәққә еришәлмәйватқан балучиларниң, хитайни өз рисқиға чаңгал салғучи дәп қарайдиғанлиқи вә келәчәктә хитайниң мустәмликисигә айлинип қелиштин әнсирәйдиғанлиқи уларниң хитайға болған өчмәнликиниң муһим бир сәвәбидур.

Бу қарашни илгири сүргән д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди, ахирқи бир-икки йилдин буян балучиларниң б д т вә явропа парламентида хитайниң “бир бәлвағ, бир йол” сияситигә қарши паалийәтлирини қанат яйдуруп кәлгәнликини, бу паалийәтләргә уйғурларниңму шерик болушини истигәнликини тилға алди. У сөзидә, балучилар, синдһлар вә пакистандики башқа милләтләрниң уйғурларға охшаш тәқдиргә дуч келиватқанлиқини әскәртти.

Мәлумки, балучистанға қошна болған синдһларниң нопуси 56 милйон болуп, буларму йиллардин буян пакистан һөкүмитигә қарши исянлар қилип кәлгән. Синдһларниң әндишисигиму хитай мустәмликисиниң тәһдити сәвәб болмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.