Asiya pakit tekshürüsh tejribixanisi: amérika sün'iy eqildin paydilinip shinjang heqqidiki pakitlarni tizginlewatamdu?

Höküm: qaymuqturush
2022.11.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
asiya-pakit-tekshurush-tejribixanisi-1
RFA

Qisqiche éytqanda

Xitay merkiziy  téléwiziye istansisining qollishidiki “Mexsus xewer: amérika sün'iy eqildin paydilinip hékayini qandaq tizginlewatidu?” dégen programma xitay jem'iyitide ajayip ghulghula qozghidi. Bu programma xitayning amérikaning xitayni shinjangda irqiy qirghinchiliq qilish bilen eyibligenlikini ret qilishqa urunup, amérikaning dunyawi ammiwi közqarashni burash meqsitide ijtima'iy  axbarat munberliridiki “Keng saxta hésablar” arqiliq “Yalghanni tarqatqanliqini échip tashlighanliqi” gha a'it stenford uniwérsitéti élan qilghan  bir doklatni neqil keltürgen.

“Asiya pakit tekshürüsh tejribixanisi ”stendford intérnét közitish ornining doklatining  yüzdin artuq sün'iy eqil téxnikisidin paydilinip échilghan hésablarning gherbke mayil teshwiqatlarni ottura sherqte yéyiwatqanliqigha merkezleshkenlikini bayqighan. Lékin, bu doklattiki héchbir mezmun xitay merkiziy téléwiziye istansisining “Shinjanggha a'it ighwalar,  bimene, yalghan hékaye” lerni amérikaning oydurup chiqarghanliqigha a'it biljirlashlirigha destek bermeydu.

Chongqurraq közetkende

Mexsus xewer: amérika sün'iy eqildin paydilinip hékayini qandaq tizginlewatidu?” namliq programma xitay merkiziy téléwiziye istansisining qollishidiki Yü yüen ten tyen Namidiki heptide bir qétim körsitilidighan nomur bolup, uni hökümetning muhim  axbarat  qanalliri we intérnét torlirida körgili bolidu. Uning öziche jakarlighan meqsiti kishilerning   zadi némishqa  shinjang heqqidiki “Bimene ighwalargha” ishinishining sewebini bayqash hemde amérikaning meshhur ijtima'iy axbarat sehniliride “Keng yalghan hésab tori” arqiliq yalghanchiliqlarni tarqitip, dunyawi jama'et közqarishini özgertish heqqidiki mexpiy tirishchanliqlirini échip tashlash iken. Bu programma  shinjangdiki mejburiy emgek heqqidiki doklatni “Yalghan” gha chiqirip özlirining közqarishigha destek süpitide stenford  intérnét közitish ornining doklatini qollan'ghan.

Bu programma amérika armiyesi we bixeterlik tarmaqlirining “Sün'iy eqil arqiliq yüz tonush, kishilik xususiyet arxipi turghuzush, yalghan hésab” qa tayinip “Ighwa” peyda qiliwatqanliqini we uni tarqitiwatqanliqini échip tashlash meqsitide doklatqa baghlap turup üch xitay proféssor bilen bolghan söhbetni kirishtürüsh arqiliq ishlen'gen. Programmidiki bayan qilghuchi amérika “Zéminimizgha hem rohiyitimizge tajawuz qilmaqchi bolghan” déyish bilen uning “ Suyiqesti”ni échip tashlighanliqini jezmleshtürüsh bilen körürmenlerni bu mesile heqqide musteqil höküm chiqirish we mentiqliq tepekkur qilishqa dewet qilidu.

Stendford intérnét közitish ornining sahelerdin halqighan tetqiqat türi ijtima'iy axbaratning mes'uliyetsiz shekilde ishlitilishige merkezleshken. 2019- Yilidin buyan bu tür ijtima'iy axbaratni ishletküchilerning qa'idige xilapliq qilishi tüpeylidin hésabatlirining öchüriwitilishining arqa körünüshi we seweblirini analiz qilip 34 parche doklat élan qilghan.

asiya-pakit-tekshurush-tejribixanisi-2.png

Xitay merkiziy téléwiziye istansisining qollishidiki “Mexsus xewer” programmisi qeyt qilghan stendford tetqiqatining konkrét doklati “Anglanmighan sada: gherbke mayil küchlerning besh yilliq yoshurun tesir körsitish herikitini bahalash” dep atalghanidi. “Asiya pakit tekshürüsh tejribixanisi ”uning ottura sherq we ottura asiyagha alaqidar gherbke mayil teshwiqatni tarqitish bilen gumanliq birer yüzche sün'iy eqil hésablirigha merkezleshkenlikini bayqighan.

Bu hésablarning köpinchisi afghanistan we iran'gha, az bir qismi qazaqistandek ottura asiya döletlirige jaylashqan. Feysbukta 81 hésab, téwittirda 46 hésab we instigramda 26 bolup jem'iy 81 hésab échilghan. Bu hésablar türkche, rusche we erebche arilashma tillarda bolup héchqaysisi ya xitayche ya in'glizche tilda élan qilinmighan.  Ularning meqsiti aldamchi taktikilarni qollinip bu rayonlarda gherbke mayil mezmunlarni tarqitish arqiliq “Amérika we uning ittipaqdashlirining menpe'etini üzlüksiz türde ilgiri sürüsh؛ shuning bilen birge rusiye, xitay we iran bilen küresh qilish” tin ibarettur. Mesilen, bu yil ikkinchi ayda rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishidin kéyin bu hésabatlar rusiyege qarshi qaqshatquch tenqidlerni tarqatqan bezide amérika awazi we erkin yawropa radiyosidek organlar tarqatqan xewerlerni qayta tarqatqan, ijtima'iy axbaratlar bu hésablarning sün'iy eqil arqiliq échilghanliqini bayqighandin kéyin  bu hésablarni öchürüwetken.

Lékin, stendford tetqiqati “Shinjang” we “Uyghur” ibarisini peqet üch qétimla tilgha alghan: bular: bir qétim ottura asiyadiki aktip hésablargha qarap chiqqanda؛ bir qétim ikki sün'iy eqil arqiliq échilghan hésablar “Irqiy qirghinchiliq” we shinjangdiki “Qayta terbiyelesh lagérliri” heqqidiki xewerlerni tarqatqanda؛ yene bir qétim, oxshash shu ikki hésabattin tarqitilghan yazmini resimlik chüshendürgende uchraydu. Tenqidiy yosundin  qarighandimu bu doklat shinjanggha alaqidar bu hésablardin  tarqitilghan uchurlarning chinliqi yaki yalghanliqi heqqide héch bir munazirimu élip barmighan.

asiya-pakit-tekshurush-tejribixanisi-3.jpeg

Yene shu oxshash stenford guruppisi “Bir téma, ikki tor:  twittérdiki ikki qétimliq xitaygha munasiwetlik tesir qozghash herikitini bahalash” mawzuluq ikkinchi doklatnimu élan qilghan bolup, xitayning “Mexsus xewer” dep atalghan bu programmisi bu heqte héchnéme démigen.

Bu ikkinchi doklat xitay hökümitining minglighan yalghan hésablarni heriketlendürup, yalghan mezmunlarni tarqatqanliqi we shinjangdiki zorawanliqini inkar qilghanliqini tepsiliy chüshendürgen. 2021-Yili dékabirda élan qilin'ghan bu doklatning hésablishiche, xitay hökümiti twittérda ottuz mingdin artuq hésab achqan bolup ular uni waqti we türige asasen katégoriyege ayrighan. 2021-Yilining özidila, shinjanggha munasiwetlik “Yalghan hékaye” toqughan dep bayqalghan 2128 hésab toxtitilghan. Bu doklat shinjangdiki kishilik hoquq depsendichilikige a'it bayqashlarning  b d t, xelq'ara kechürüm teshkilati, nyu-york waqti géziti, wal strét  zhurnili, s n n we roytérs agéntiliqi qatarliq her xil xelq'ara teshkilatlar we muhim axbaratlardin kelgenlikini tekitligen. Andin kéyin u  dunyawi jama'et pikirini mejburen özgertish üchün teshwiqat bilen toyun'ghan bu hésablarning sistémiliq  qara sürtüsh herikitini qandaq shekilde élip bérishqa urun'ghanliqini körsetken.

Yekün

“Mexsus xewer” programmisi stenford doklatini qeyt qilish arqiliq körürmenlerni qaymuqturup, bu doklatni xitay hökümitining shinjang heqqidiki mewqesini qollaydiken dégen oygha keltürüshke urun'ghan. Lékin meyli xitaylar qeyt qilghan we qeyt qilmighan stenford doklatliri bolsun ularning her ikkisining xulasisi, shinjangdiki nazaret, zulum we mejburiy emgekning mewjutluqidek pakitni inkar qilmighan. Uning eksiche ularning her ikkisi bu pakitlarning mewjutluqini körsitip bérip xitay hökümitining u pakitlarni yépishqa urunush qilmishlirinimu échip tashlighan.

Éniq siyasiy xahishi bolmighan stenford doklatliri élan qilghan bir yürüsh tetqiqatlar téxnikiliq analiz, ijtima'iy axbaratlarda  teshwiqat uchurini tarqitishta qollinilghan usul hem netijilerni tetqiq qilishqila merkezleshken. Bu doklatlarning özliridimu roshen siyasiy xahish yoq. Ular her bir uchurni yeni teshwiqat tüsidiki yoshurun siyasiy gherez yaki jama'et pikirini özgertishni meqset qilghan uchurning menbesining xitay yaki amérika bolushidin qet'iynezer, uning bilen hésablashmay biterep meydanda turup analiz qilghan. Bu tetqiqatlarning netijisi shinjangda Uyghurlarni nazaret qilish, basturush we ularni mejburiy emgekke sélishning mewjutluqini  ret qilmighan, uning eksiche, bularning her ikkisi yuqiriqi mesililerning mewjut pakit ikenlikini körsetken hemde xitay hökümitining bu pakitlarni yoshurushqa urunush qilmishlirinimu hem ichip bergen.

Paydilan'ghan menbeler

  1. Mexsus xewer: amérika sün'iy eqildin paydilinip hékayini qandaq tizginlewatidu?
  2. Yu yüen ten tiyen
  3. Anglanmighan sadalar
  4. Bir téma, ikki tor

Ilawe: “Asiya pakit tekshürüsh tejribixanisi” (AFCL) Erkin asiya radiyosining bir yéngi tarmiqi bolup, bügünkidek murekkep médiya muhitida meqsetlik tarqitilghan yalghan uchurlargha taqabil turush üchün qurulghan, bizning zhurnalistlirimiz her küni alahide xewer we doklatlarni élan qilish arqiliq mushterilirimizning ammiwi mesililerni chüshinishini chongqurlashturushigha yardem bérishni közleydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.