Patigül ghulamning weziyiti kishilik hoquq teshkilatlirida endishe qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2016.04.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
patigul-ghulam-imammemet-eli.jpg Patigül ghulam (solda) we uning 5-iyul weqesidin kéyin ghayib qiliwétilgen oghli imammemet éli.
Photo: RFA

5-Iyulda xitay da'iriliri teripidin ghayib qiliwétilgenlerdin imammemet élining anisi patigül ghulam, yéqinqi yillarda chet'el metbu'atliri we kishilik hoquq teshkilatlirigha baliliri naheq türmilerge solan'ghan Uyghur anilarning wekili hemde kishilik hoquqi depsende qiliniwatqan Uyghurlarning simwoli süpitide tonulghan bir shexs. Uning ismi we simas dunyawi ijtima'iy taratqulargha yéyilghan.
Patigül ghulamning 2014-yili 5-ayning27‏-küni xitay dölet bixeterlik tarmaqliri teripidin ürümchidiki öyidin tutup kétilgenliki we xitay da'irilirining 7-aprél uning üstidin a'ilisidikilernimu qatnashturmastin yépiq sot achmaqchi boluwatqanliqi ashkarilan'ghandin kéyin, xelq'araliq kishilik hoquq közitish organlirida belgilik inkas qozghimaqta. “Uyghur kishilik hoquq programmisi” ning 4-aprél élan qilghan mexsus bayanatida xitaydin patigül ghulamni shertsiz we derhal qoyup bérish, xelq'ara jem'iyettin patigül ghulam délosi üstidin xitaygha bésim ishlitish telep qilindi.

Buning aldida Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimmu, amérika prézidénti obamaning nöwette dunya yadro bixeterlik yighini üchün washin'gton'gha kelgen shi jinpingdin, baliliri naheq türmilerge solan'ghan Uyghur anilarning simwoli bolghan patigül ghulamni shertsiz qoyup bérishni telep qilishqa chaqirghan we pütün dunyadiki adaletperwer dölet we teshkilatlarnimu oxshashla bu mesilige köngül bölüshi we xitaygha bu heqte bésim ishlitishi üchün pa'aliyet élip bériwatqanliqini bildürgen idi.

Xitay hökümiti patigül ghulam mesilisi heqqide hazirgha qeder ochuq inkas qayturmidi, bu eksiche, közetküchilerde patigül ghulamning weziyiti we teqdirige téximu yéqindin köngül bölüshige seweb bolmaqta. Merkizi washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq programmisining tetqiqatchisi zubeyre xanim ziyaritimizni qobul qilip patigül ghulam heqqide bayanat élan qilinishi bilen téximu köpligen kishilik hoquq organliri we metbu'atlarning patigül ghulam xanim üstidin 7-aprél achmaqchi bolghan yépiq soti, patigül ghulamning weziyiti heqqidiki yéngi uchurlargha ige bolush arzusida bu organ bilen alaqilishiwatqanliqini shundaqla patigül ghulamning shertsiz quyup bérilishi üchün heriket qiliwatqanliqini bildürdi.

Zubeyre xanim yene, “Buningdin ilgiri xitay ilham toxtini adalet telep qilghan ziyaliylargha tenbih bérish üchün heqsiz jinayetlerni artip jazalighan bolsa, emdilikte balisining iz-dérikini qilghan addiy bir anini oxshashla jinayetler bilen jazalawatidu, xitay hökümitining patigül ghulamni jazalash arqiliq adalet yolida küreshtin toxtimighan Uyghurlargha tehdit salmaqchi boluwatqan bolsimu, bu mesilini qanunsiz we heqsiz wasitiler arqiliq yépishqa urunuwatqan bolsimu, yenila patigül ghulamning weziyiti heqqide yéqinqi uchurlarning dunya jama'etchilikige ashkarilinip chiqishidin, Uyghurlarning xitayning zulumigha bash egmigenlikini köreleymiz” dédi.

Nöwette patigül ghulam xanimning “Lyudawan türmisi” de ikenliki hazirghiche u heqiqide ashkara bolghan axirqi uchur hésablinidu, Uyghur kishilik hoquq programmisi 2010-yili we 2013-yilliri 5-iyul weqesi we ghayiblar heqqide dunyagha tetqiqat doklatliri élan qilghan idi we patigül ghulamning oghlini izdesh yolida uchrighan jebri japa we tehditler heqqidimu xewer hem bayanatlar élan qilip keldi, mezkur organning 5-iyul weqesi hemde patigül ghulam mesilisi heqqide ispat yighishqa mes'ul kishilik hoquq mesililiri boyiche aliy tetqiqatchi hHenryk Szadziewski
Patigül ghulamning weziyiti heqqide, uning 7-aprél yépiq sotlinidighanliqi heqqidiki uchurdin bashqa yéngi uchurgha érishelmey kéliwatqanliqini we xitayning patigül ghulamgha qandaq jinayetlerni artmaqchi boluwatqanliqidin bekrek endishe qiliwatqanliqini bildürdi.

U yene “Xitay hökümiti bu mesilini ne qeder mexpiy tutuwatqan bolsa, bu, xitayning ne qeder naheqchilik qiliwatqanliqini ispatlaydu” dep otturigha qoydi, uning qarishiche, kishilik hoquq mesiliside xitay héchqachan ochuq ‏ashkara bolup baqmighan, her zaman bu xildiki mesililerde jawabkarliqini üstige almay keldi, patigül ghulamning qoyup bérilishi heqqidiki teleplerge xitay hökümiti meyli inkas qaytursun yaki qayturmisun, patigül ghulam 5-iyulda perzenti xitay teripidin ghayib qiliwétilgen anilarning wekili, insan heqliri éghir depsende qiliniwatqan Uyghurlarning simwoli, xitay tenqid we teleplerge qulaq yopuruwélish bilen patigül ghulam we Uyghurlar üstidin élip bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikidiki jawabkarliqidin xali qalalmaydu”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.