Pelestinning dersi

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-08-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Bu kartonda, 22 dölet Uyghur rayonidiki lagérlarni taqash toghriliq imza toplighan mezgilde, shi jinping 37 dölettin qarshi qarshi imza toplighanliqi ipadilen'gen.
Bu kartonda, 22 dölet Uyghur rayonidiki lagérlarni taqash toghriliq imza toplighan mezgilde, shi jinping 37 dölettin qarshi qarshi imza toplighanliqi ipadilen'gen.
RFA

Buyil iyulda pelestin hökümiti xitaygha ikkinchi nöwet terepdarliq qildi. Bulturqi tereptarliqqa oxshimaydighan yéri, bu qétim pelestin xitay zulumigha opche bir qétim, ayrim yene bir qétim chawak chaldi. Elwette, buni hakimiyetning iradisi, pelestin xelqige wekillik qilmaydu, dégümiz kélidu. Halbuki, pelestin xelqining Uyghurlargha yehudilardek omumiyyüzlük hissidashliq qilghanliqigha da'ir qayil qilarliq pakit yoq. 2018-Yildin buyan hindonéziye, bén'gal, malaysiya, türkiye we hindistanlarda bolghan namayishlargha sélishturghanda, pelestinide xitaygha qarshi undaq bir küchlük ammiwiy naraziliq meydan'gha chiqip baqmidi. Pelestindiki birer xelq'araliq shexs yaki teshkilatning bayanatimu körülmidi.

Xelq'ara taratqularda we Uyghurche ijtima'iy taratqularda bir qisim ziyalilar musulman döletlerning qilmishigha naraziliqlarni bildürüshti. Naraziliqlar hélimu dawam qiliwatidu. Ular heqliq, chünki 2019-we 2020-yili ikki qétim xitayni qollighan musulman dölet we teshkilatlar asasen oxshash. Buning ichide se'udi erebistan, yemen, pelestin, misir we pakistan dégen eller her nöwet bar.

Halbuki, yéqinda yuqiriqi bashqa döletlerge emes, peqet pelestin'ge bolghan naraziliq Uyghurlarda eng küchlük bolmaqta. Bolupmu yehudi döliti we xelqining Uyghurlarni qollap dunya boyiche aktip heriket qilishi bilen pelestin döliti we xelqining süküt qilghanni az dep mexsus xitayni qollap bayanat bérishige qarshi ghezep ulghaymaqta.

Uyghurlarning xitayni qollighan pelestin'ge qarshi naraziliqining bu qeder küchlük bolushida sewepler köp. Biri Uyghurlargha özi uzun yillardin buyan du'a qilghan, yandash we tereptar bolghan bir döletning hakimiyet we xelqidin kelgen bu jawapni qobul qilmaq tes kéliwatidu. Uyghurlardek qirghinchiliqqa uchrawatqan bir milletning, düshminige alqish yangratqan bundaq kütülmigen aqiwetni ghezep bilen eyiblishi bir tebi'iy inkas. Yene biri Uyghurlarda 70-yillardin buyan omumlashqan pelestin héssidashliqigha pelestinliklerdin kelgen bu rehimsizliktin ümidsizlen'gen. Bolupmu ‍uyghurlar musulman ellerdin peshwa yewatqanda özi bilen teqdirdash hés qilidighan bir musulman milletningmu özige qarshi chiqishi ularni xursindurghan.

70-Yillardin kéyinki bir ewlad Uyghurlar xitayda téléwizorlar programma tarqatqandin buyan arafatning yaghliqliq turqidin söyünüp chong bolghan, ular isra'iliyege qarshi atqan tashlarni özi xitaygha atqandek hayajanlan'ghan, pelestin xelqi basturulghanda isra'iliyening ornigha xitayni qoyup nepretlen'gen, pelestinning ornigha özini qoyup azaplan'ghan idi. Uyghurlar özidinmu arafatqa oxshash dunya tonighan dahiylarning chiqishigha teqezza bolup, minglighan balilargha arafat dégen isim qoyulghan idi.

Uyghur ediblermu pelestinning derdige yighlap shi'érlarni yazghan. Hetta töhpikar sha'ir we neshriyatchi qurban barat "Yoqalmas pelestin" dégen dastanini yézip pelestin xelqining heqqani kürishige ishtiyaq baghlighan we medet bergen idi. Men 2019-yilning axiri we 2020-yilning béshida norwégiye we shiwitsiyede pelestinlik edibler bilen körüshtüm. Ularning Uyghurlarning béshigha kelgen qirghinchiliqtin emes, Uyghur dégen milletning barliqidin bixewerliki méni heyran qaldurdi, hetta pelestinning dangliq sha'iri morid barghotimu Uyghurni bilmeydiken.

Qurban barat Uyghurche yazatti, uni dunya bilmeytti. Shunga u pelestinni bilmisimu anche heyranliq qozghimaytti, emma edebiyat dunyasi bilidighan, dunyagha én'gilizche we erebche tonulghan bir pelestinlik edip dunyagha ‍ayding qirghinchiliqni bilmise, pelestinlik edibler dunyaning héssidashliqigha érishken bir milletning derdi bildürülgendin kéyinmu meslihet qilishqandekla Uyghur paji'esige ortaq sükütni tallisa, buni qandaq chüshinimiz? yawrupada panahliq apsen, pütün dunyadin héssidashliq kütisen, zulum körgen milletning zulumgha qarshi turushi tebi'i inkas emesmu? zulumgha qarshi yazisen, isra'ilning sanga qilghini zulum bolsa, xitayning bizge qilghini iltipatmu?

Uyghurlargha oxshash pelestinliklerningmu muhajirette pa'aliyet qiliwatqan teshkilatliri bar. Uyghurlarning naraziliqigha sewep bolghan yene bir amil dunyadiki köpinche yehudi teshkilatlarning Uyghurgha yardem qilish qizghinliqining eksiche, pelestinlikler qurghan teshkilatlarning perwasizliqi. Kishiler sélishturup shuni démey qalmaydu. Séning dölitingde xitayning qurghan zawuti bardu, sana'et baghchisi bardu, shirketliri bardu, süküt qilishning sewebni chüshen'genmu bolayli. Emma yawrupada, amérikada, kanadada Uyghurgha oxshashla panahlan'ghuchi bolup turuwatqan pelestinliklerning, "Zulumdin" shikayet qiliwatqan pelestinlikler qurghan teshkilatlarning süküt qilishini qandaq chüshendürimiz?

Menche, Uyghurlarning béshigha omumiyyüzlük kelgen bu qismet tepekkurda özgirish peyda qilidu. Burun dunyani xitay teshwiqati tarqatqan xewerlerdin chüshinip gherpke öchmenlik qilghan, bir isra'iliyening zulumi seweblik dunyadiki barliq yehudilargha öchmenlik qilghan kishiler qayta oylinidu. Xitay isra'iliyege qarshi qollighan pelestin teshkilatlirigha ziyade muhebbet baghlap qalghan bo millet ularning zalimgha yantayaq bolghan qilmishidin ders alidu. Pelestin döliti we pelestinliklerning Uyghurgha tutqan pozitsiyesi Uyghurlargha özini, özgilerni we dunyani chüshinishte bir ders bolidu.

Pelestinni qollighan Uyghur edip, ölima, bay we ziyalilar ularni özi bilen teqdirdash dep qarighan, emma bu qétimqi emeliyet ulargha bundaq "Teqdirdashliq" ning mewjut emeslikini bildürdi. Özini teqdirdash dep qarimighan terepke özining teqdirdashliqini téngip köngül bölüsh, mohebbet i'ane qilish we söygü teqidim qilishning artuqche ikenliki kishilerge ayding bolup ketti.

Uyghurlarning ereb-isra'iliye toqunishini Uyghurgha qiliniwatqan xitay zulumigha oxshitip qélishi Uyghurda pütün dunyadiki yehudilarni xitay tajawuzchiliridek, pelestinliklerni özidek körüshning menbesi bolup qalghan, shundaqla bu Uyghurlardiki xitaygha qarshi Uyghurche musulmanliqnimu menbe qilghan. Ömride chongraq sheherlergimu chiqip baqmay biwaste muhajiretke qedem qoyghan Uyghur muhajirlarning dunyada barliq mezlum musulmanlarni Uyghurdek, qarshi terepni Uyghurning dinigha, tiligha we mewjutluqigha tehdit séliwatqan xitaydek tesewwur qilishmu tamamen chüshinishlik. Lékin emeliyet undaq emes. "Uyghur bilen oxshash künde" déyiliwatqan pelestinning re'isi bar, isra'ilgha qarshi xitayni dost tutalaydu. Öz zéminida turup isra'iliyege katyusha atalaydu. Hetta isra'iliyede yashaydighan ereblerning kishilik hoquq teshkilatliri xelq'ara yighinlargha qatniship, isra'iliyege qarshi söz qilip, yene isra'iliye dölitige qaytip kételeydu. Pelestinlikler özining hökümitini özi saylaydu, ularning xamastek herbi teshkilati, saqchi qismi we musteqil tashqi siyasiti bar.

Uyghurlarning "Musulmanlar qérindashtur, möminler bir birige dosttur" dégen eqide boyiche pelestinliklerni qeshqerlik xotenlikni körgendek qérindash körüshi tamamen chüshinishlik. Shundaq yéqin körgechke pelestinliklerdinmu bekrek yehudilargha öch bolup ketsimu, te'ejjüplük emes. Emma rehimsiz emeliyet shuni körsettiki, dostluq, qérindashliq dégen shexs bilen shexs arisida, a'ile bilen a'ile arisida bolidu. Ikki millet we ikki dölet otturisida peqet qoshnidarchiliq, iqtisadiy nep yetküzüsh, we istiratigiyelik hemkarliq munasiwiti bolidu. Eger ikki millet arisida dostluq bolghan bolsa, pelestin xitay terep bolmaytti. Eger ikki millet arisida diniy qérindashliq bolidighan bolsa, pelestin hakimiyiti xitayni renjitishtin qorqqan teqdirdimu pütün dunyada yashawatqan nechche milyun pelestinlikler emes, yawrupada yashawatqan 100 mingdin artuq pelestinlikning 10 pérsenti Uyghurni qollap qozghilip ketse bolatti. Pakit Uyghurlargha shexs bilen shexs arisigha mas kélidighan "Dostluq", "Qérindashliq" dégen uqumlarni dölet we millet ara munasiwetke qisturup yürmeslikni ögitidu.

Bu qétimqi pelestinning xitaygha tereptar bolushi Uyghurlargha dunyagha özi söygen ‍iddiyening telipi, özi qedirligen chüshenchining chaqiriqi we özi tewe idé'ologiyening qélipi bilen emes, belki bir millet süpitide, milletning menpe'eti we mewjutluqini birinchi orun'gha qoyup yüzlinishni ögitidu.

Uyghurdek millet boyiche mehbusluqqa, xarapliqqa we qirghinchiliqqqa uchrawatqan milletning hemmini qayrip qoyup ata-ana, acha-singillirini qoghdash, qutquzush we hörlükini élish hoquqi bar. Xuddi pelestinliklerning isra'iliyege qarshi xitay bilen 60 yilliq hemkarliqi, 30 yilliq dosluqi we Uyghurgha qarshi ikki yilliq düshmenliki ularning musulmanliqining cheklimisige uchrimighandek, Uyghurlarmu dunyagha shundaq yüzlinishni sinap béqishqa hoquqluq.

Uyghurda "Dostning dostluqi béshinggha kün chüshkende biliner" dégen söz bar. Millet boyiche chet'ellerde musapir, öz élide mehbus bolup yashawatqan Uyghurlarning dostluq, qérindashliq, dölet, hoquq, hörlük, musulmanliq dégen uqumlargha bolghan chüshenchisi yéngiliniwatidu. Uyghurlar emdi xitay dost körsetken ereb dunyasigha dost bolup, xitay mezlum körsetken pelestinliklerge qérindashliq izhar qilip, xitay dinda oqushqa yol qoyghan pakistan, erebistan, yemen we misirni "Islamning böshüki" dep bilishtin ularning esli yüzini körüshke bashlawatidu. Uyghur béshigha kün chüshkende ötülüp ketken döletlik bolushning qedri, hoquqluq bolushning qimmiti we hör bolushning teshnaliqi seweblik tepekkurda bir mislisiz yéngilinishni bashlishi mumkin.


***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu

Toluq bet