Қазақистанлиқ мутәхәссисләр оттура асияниң бүгүнки вәзийити һәққидә пикир баян қилди

Ихтияри мухбиримиз ойған
2018-01-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң қазақистан президенти нурсултан назарбайеф билән ромка соқуштурған көрүнүш. 2013-Йили 7-сентәбир, астана.
Хитай дөләт рәиси ши җинпиң қазақистан президенти нурсултан назарбайеф билән ромка соқуштурған көрүнүш. 2013-Йили 7-сентәбир, астана.
AFP

Мәлуматларға қариғанда, өткән йилниң ахирлирида қазақистан, қирғизистан, өзбекистан, түркмәнистан вә таҗикистандин тәркиб тапқан оттура асия җумһурийәтлиридә бир қатар сиясий, иқтисадий вә иҗтимаий өзгиришләр йүз бәрди. Аммивий ахбарат васитилири  өзбекистан президенти ислам кәримофниң вапатидин кейин һакимийәт бешиға кәлгән шавкәт мирзайеф һәм униң қошна җумһурийәтләр билән орнатқан йеңичә һәмкарлиқ сиясити, чегра мәсилилири, қирғизистанда өткән президентлиқ сайлими, шу мунасивәт билән қазақистан вә қирғизистан оттурисида йүз бәргән сүркилишләр һәм уларниң ақивәтлири һәққидә һәр хил пикир-тәхминләрни елан қилған иди.

Мәлумки, 32 милйондин артуқ аһалиси болған өзбекистан һазир оттура асиядики нопуси әң көп мәмликәт һесаблиниду. Йеңи президентниң һакимийәт бешиға келиши билән өзбекистанниң ички вә ташқи сияситидә бир қатар өзгиришләр йүз бәрди. Кәримоф дәвридә түрмигә қамалғанларниң азад қилиниши, униң сияситигә нарази болуп чәт мәмликәтләргә чиқип кетишкә мәҗбур болған һәр саһәдики муһаҗирларниң өз вәтинигә қайтип келишигә рухсәт қилиниши шундақла сиртқа иш издәп чиқип кәткән пуқралириға нисбәтән тутулған юмшақ сиясәт вә башқилар һәқиқәтәнму бу мәмликәтниң ички сияситиниң өзгәргәнликини көрситип бәрмәктә.

Нөвәттә өзбекистанниң ташқий сияситидә йүз бериватқан өзгиришләр алди билән униң пүткүл мәркизий асия мәмликәтлири билән өз ара мунасивәтләрни яхшилашқа қарап басқан қәдәмлиридә көрүлди. Йеқинда мәркизий асия ишлири бойичә тонулған мутәхәссис аркадий бубнофниң пәрғанә хәвәр агентлиқида елан қилған «ташкәнттә һәммә нәрсигә рухсәт: мәркизий асияниң 2017-йилидики вәзийити һәққидә» намлиқ мақалисида ейтилишичә, әгәр шавкәт мирзайефниң һазирқи сиясити мәркизий асия дөләтлири арисидики мунасивәтләргә тәсир көрсәткән тәқдирдә бу районда йеңи лидерниң пәйда болуши һәққидә сөз қилишқа мумкинчилик туғулиду, дйилгән.

Мақалида қирғизистанниң илгирики президенти алмазбек атамбайефниң бу йил һакимийәт бешиға йәнә қайтип келишкә уруниватқанлиқи ейтилған. Униңда йәнә бишкәкниң явро-асия иқтисадий иттипақиға әза болуп кириш алдида өз үстигә алған мәҗбурийәтлирини орунлаш бойичә хели көп ишлиши керәклики, қазақистан билән қирғизистан оттурисида пәйда болған чегра зиддийәтлирини мәзкур иттипақниң мәхсус иқтисадий комессийәси һәл қилалмиғанлиқи, һәтта иттипаққа әза мәмликәтләр рәһбәрлири алий кеңишиниң бу мәсилә һәққидә йетәрлик күч чиқармиғанлиқи оттуриға қоюлған.

Қазақистанниң өткән йили хәлқара көргәзмә вә сүрийә мәсилиси бойичә музакириләрни өткүзүши униң хәлқаридики абруйини бир қәдәр көтәргән болсиму, әмма мәмликәт ичидики бәзи иқтисадий, иҗтимаий вә малийә мәсилирини һәл қилишниң әң муһим мәсилә сүпитидә туруватқанлиқи илгири сүрүлмәктә. Мақалида ейтилишичә, өткән йилниң ахирлирида «арселлор митал темиртав» ширкити ишчилириниң чоң намайиши қазақистан даирилирини қаттиқ тәшвишләндүргән. Буниңдин ташқири, қазақистан миллий фондиға тәәллуқ көп миқдардики хираҗәтниң чәтәл банклирида йепилғанлиқи һәмдә сиртқа еқип кәткән 140 милярд долларни қайтуруш бойичә чариләр көрүлүватқанлиқи ейтилған.

Мақалида таҗикистанниң хитайға көп миқдарда қәрзгә боғулғанлиқи, бир туғқан иран билән болған мунасивәтлириниң соғуқлашқанлиқи, мәмликәт ичидики көплигән карханиларниң тақилиши, мәмликәттә хираҗәт қислиқиниң күчийиши вә башқиму иқтисадий мәсилиләрниң мәвҗут икәнлики оттуриға қоюлған. Газ сетиш билән өзини тәминләватқан түркмәнистанниң өткән йили асия мусабиқилирини өткүзүшкә 10 милярд доллар сәрп қилип, дөләт хәзнисиниң қуруқдилинип қалғанлиқи оттуриға қоюлған.  Һазир түркмәнистан газни пәқәт хитайға сетишқа мәҗбур болмақтикән, чүнки газ сетиштин чүшкән хираҗәт хитай аҗратқан қәрзни қайтурушқила сәрп қилинидикән.

Сиясәтшунас ғалим агелеуофниң тәкитлишичә, оттура асия җумһурийәтлириниң һазирқи президентлири өз мәмликәтлиридә сиясий вә демократийилик ислаһатларни йүргүзгән тәқдирдила юқирида аталған кризислардин қутулуш мумкинликиниң пәйда болидиғанлиқини көрситип, мундақ деди: «әң асаслиқи һазир барлиқ қанунларниң ишлиши үчүн һәммигә ортақ қаидиләрни ишләп чиқиш зөрүр. Бу җәһәттә барлиқ чәтәллик ширкәтләр билән түзүлгән келишимләр хәлққә тонуштурулуши, мәхпий келишимләрниң елан қилиниши техиму зөрүр. Мана шу вақиттила у мәмликәтниң иқтисади тоғра йол билән маңалайду. Шу вақитта оттура асия җумһурийәтлири мәлум дәриҗидә раваҗлиниши мумкин. Мәсилән, өзбекистан рәһбәрлики кишилик һоқуқни сақлаш билән биргә кирим киридиған җайларға өз адәмлирини әмәс, бәлки һәқиқәтән ишләйдиған мутәхәссисләрни қойған тәқдирдә униң утуқлуқ раваҗлиниши мумкин. Әмма буниңға һеч ким кепиллик берәлмәйду. Әгәр һакимийәт ишләпчиқириш орунлирини, иқтисадни өз пайдисиға пайдилиниш биләнла чәкләнсә униң келәчики болмайду. Һазир иқтисадий, сиясий, кишилик һоқуқ вә башқиму саһәләрдики тәрәққият қазақистан вә таҗикистанда начар меңиватиду. Әгәр биз бу кәмчиликләрни йоқатсақ, пәқәт шу вақиттила оттура асия җумһурийәтлири арисидики һәр қандақ саһәдики һәмкарлиқ өз орнида маңиду».

Ғалим агелейоф оттура асия җумһурийәтлири президентлириниң өзлириниң шәхсий мәнпәәтлирини қоюп, хәлқ, дөләт ғемини қилғандила өз ара мунасивәтләрниң сағлам болушини тәминлиши мумкинликини һәм омумән район вәзийитиниң яхшилинишини қолға кәлтүрәләйдиғанлиқини билдүрди.

Әмди қазақистан җумһурийити президенти фонди йенидики дунявий иқтисад вә сиясәт институти явро-асия тәтқиқатлири программисиниң башлиқи руслан һезимофниң пикричә, өзбекистан рәһбәрликигә йеңи президентниң келиши һәқиқәтәнму оттура асияға йеңи интилиш, йеңи роһ бәргән болсиму, әмма бу асасий сәвәб әмәстур. У һазир өзбекистанда йүргүзүлүватқан ислаһатларниң бурундинла пишип йетилгәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: «йәнә бир тәрәптин, қазақистан вә башқа оттура асия җумһурийәтлириниң рәһбәрлири өзбекистанниң бу интилишини бир еғиздин қоллап-қувәтлиди. Қазақистан билән өзбекистанни алидиған болсақ, икки тәрәп президентлири өткән йили төт қетим учрашти. Узун вақит давамида битәрәп болуп келиватқан түркмәнистанму аста-аста өзини ечиватиду. Чүнки башқа мәмликәтләр билән һәмкарлишиш иһтияҗи бу мәмликәт үчүнму пишип йетилди. Түркмәнистан газниң асасий қисмини сетиватқан хитайға беқинда болуп қелиштин әндишә қилиду. Әмди қирғизистан билән қазақистан оттурисидики чегра мәсилилири президентлиқ сайлам мунасивити билән сүний ясалған болса, һазир улар арисида чоң бир мәсилә йоқ».

Руслан һезимоф бу икки җумһурийәт арисида пәйда болған тосалғулуқларниң явро-асия иқтисадий иттипақи даирисидә йүз бәргәнликини, қирғизистанниң йеңи президенти сооронбай җенбекофниң нурсултан назарбайеф билән болған учришишидин кейин мундақ мәсилиләрниң әмди йоқ икәнликини оттуриға қойди. У пат йеқинда бу бәш җумһурийәт арисидики йеқинлишишниң хели күчийидиғанлиқини, буниңға өткән йили күздә ню-йоркта болған бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң баш шитаби йиғинида өзбекистан президентиниң оттура асия мәмликәтлири рәһбәрлириниң учришишини чақириш тоғрилиқ тәклип бәргәнликиниң ярқин мисал болалайдиғанлиқини билдүрди.

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң йеңи рәһбәрләр кәлгән қирғизистан һәм өзбекистанда уйғурларға нисбәтән икки охшаш сиясәтниң илгири сүридиғанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «ички сиясәттә өзбекистан уйғурлириға һазир кәңчилик бериливатиду. Уйғур мәдәнийәт мәркәзлиригә йәр вә маддий ярдәм бериливатиду. Бу тәрәптин кәңчилик давамлишиду. Әмма уйғуристан мәсилисигә келидиған болсақ, буни сиясий мәсилә сүпитидә көргүзмәйду, йәни чәкләш мәсилисини йәниму илгири сүриду. Шуниңға охшаш қирғизистанму бурундинла уйғурларға кәңчилик берип кәлгән. У йәрдә уйғур маарипини тикләш мәсилиси туриду. Қирғизистанму уйғуристан мәсилисини кәң көтирип чиқишқа йол бәрмәйду».

Қәһриман ғоҗамбәрди өзбекистан пайтәхти ташкәнт шәһиридә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң терроризмға қарши мәркизиниң ишләватқанлиқини шундақла униң мәзкур тәшкилат даирисидә вәзипә алғанлиқтин уйғурларниң миллий һәрикитигә йол қоймайдиғанлиқини илгири сүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт