Qazaqistanliq analizchilar Uyghur éli weziyitining yamanlashqanliqini bildürdi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2014-07-17
Share
Xitay-qoralliq-saqchi-urumqi-kocha-305 Bügün, 13 - iyul, ürümchide 2 uyghurni étip öltürgen we birini yarilandurghan neq meydanni saqlap turghan 2 xitay saqchisi.
AFP Photo

Axbarat wasitiliri we analizchilarning qarishiche, 2009 - yilidiki "Ürümchi weqesi" din kéyin Uyghur élidiki ijtima'iy, siyasiy weziyet yenimu keskinleshken. Bolupmu yéqini bir nechche yil mabeynide Uyghur élining her qaysi jaylirida yüz bériwatqan qanliq weqeler buning yarqin ispati iken.

Qazaqistanliq analizchilarmu yuqiriqi nuqtini delillidi we Uyghur éli weziyitining yamanlashqanliqini bildürdi.

Ene shu weqelerning kélip chiqishigha néme seweb boluwatidu? 2009 - yildin béri xitay hökümitining Uyghur élidiki siyasiti özgerdimu? u elde yüz bériwatqan qanliq weqeler heqiqeten térrorluq heriketlirimu, yaki öz hoquqlirini himaye qilish üchün élip bériliwatqan küreshmu? ularning kélip - chiqish sewebliri némide? dégen'ge oxshash so'allar analizchilarning diqqet merkizide boluwatmaqta.

Biz shu mesililerni chöridigen asasta, qazaqistanliq siyasetshunaslardin qehriman ghojamberdi, konstantin siroyéjkin we ghalim agéléu'oflar bilen söhbet ötküzduq.

Qehriman ghojamberdi 2009 - yildin buyan xitay da'irilirining Uyghur élidiki siyasitining ijabiyliqqa emes, belki selbiy terepke qarap özgergenlikini tekitlep, mundaq dédi: mesilen, siyasiy qanun da'iriside qaraydighan bolsaq, xitayning qanunliri Uyghuristanda qilche ijra qilinmaydu. Uning üstige kéyinki waqitta qanunsiz étish,, tutush, qamash kündin - kün'ge küchiyip kétiwatidu. Peqet kéyinki alte ayning ichide besh qétim ammiwi sot bolup, 350tin oshuq bigunah adem sotlinip, uning on üchi étilip ketti, yigirmidin oshuq ademge ölüm jazasi bérildi. Bu kéyinki üch - töt yilning ichide bolmighan dehshetlik weqelerdur. Mushuning özi siyasiy qanun saheside héch qandaq bir yaxshiliqqa qarap özgirishning yoq ikenlikini körsitidu. Eksiche, bu dölet térrorchiliqi, shundaq dések durus bolidu, kücheymekte.

Qehriman ghojamberdi shundaqla medeniy - ma'arip, ijtima'iy, diniy sahelerdimu Uyghur we bashqa milletlergimu qarshi memliket da'iriside kemsitishlerning boluwatqanliqini, Uyghur élining iqtisadiy jehettinmu ene shundaq ehwalni körüshke bolidighanliqini ilgiri sürdi.

Konstantin siroyéjkin Uyghur élining bügünki ijtima'iy, siyasiy weziyitige toxtilip, mundaq dédi: eger mundaq qaraydighan bolsaq, weziyet xéli keskin. Shinjangdiki térrorluqqa qarshi turush herikitining bashlinishimu tasadipiy bolmidi. Eger xitay axbarat wasitisige ishinidighan bolsaq, bu heriket toxtidi, amma köpchilik bu heriketning hazirche téxi dawam qiliwatqanliqidin shikayet qilmaqta.

K. Siroyéjkin u Uyghur élidiki qanliq weqelerning kélip chiqish seweblirini atap körsitip, mundaq dédi: buning sewebliri xéli köp. Shu jümlidin ijtima'iy, iqtisadiy islahatlarni élip bérishtiki bezi tengsizlikler. Bu heqiqetnimu bir pakit. Men shinjangning köpligen rayonlirida, jümlidin uning jenubiy rayonlirida boldum. Jenubta islahatlar peqet emdi bashliniwatidu. Tarimning jenubidiki aqsu wilayitini alsaq, uni hetta ili - qazaq aptonom oblasti yaki sanji aptonom rayoni, ürümchi yaki turpan bilen sélishturushqimu bolmaydu. Aqsu wilayitining etrapi hemmisi qumluq, yolliri intayin nachar, déhqanchiliq, charwichiliq qilishmu qiyin. Ikkinchi seweb bu tarixiy epsaniler. Ular intayin küchlük. U yerdiki her bir ademdin "Bu yerde Uyghuristan yaki sherqiy türkistanning bolushini xalamsen" dep soraydighan bolsaq, her qaysisi "Xalaymen" dep jawab béridu. Heqiqetnimu shundaq idiye bar. Üchinchidin, buninggha seweb boluwatqan chet'elde qandaqtur bir muwapiqlashturulghan merkez bar. Mundaq dep oylishimizgha shu nerse seweb boldiki, bu heriketlerni "Sherqiy türkistan islam herikiti" öz höddisige aldi. Bu shinjangning emes, belki chet'elning teshkilatidur. Yene bir seweb bu, elwette, naraziliq. Mesilen, bilim élishta bezi chekleshler bar. Ottura mektepni Uyghur tilida tamamlisa, institutta beribir xitayche oqushqa toghra kélidu. Aliy oqush orunliridin peqet shinjang uniwérsitétining pédagogika institutida toluq Uyghur tilida oqushqa bolidu, emdi téxnikiliq sahelerde xitay tilida oqutulidu.

Ghalim agéléu'of Uyghur élidiki qarshiliq heriketlirining barliqini térrorluq bilen baghlash eqilge muwapiq kelmeydighanliqini bildürüp, mundaq dédi: xitay siyasiti köpinche térrorluq bilen küreshni özining bash meqsiti süpitide belgilep, buning arqiliq öz heriketlirini aqlimaqchi hem özlirining milliy - azadliqi üchün kürishiwatqan Uyghur millitidiki kishilerni "Térrorchi" dep qarimaqta. Ularni ujuqturushta barliq küchlirini qollanmaqta. Yene bir tereptin, Uyghurlar özlirining közqarishida bu peqet azadliq herikitila emes, belki shundaqla özlirining kishilik hoquqliri, erkinliki, barawerliki üchün küreshtur. Shuning üchün xitay da'iriliri özlirining kona siyasitidin chékinishi lazim idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet