Тонулған қазақ адвокати шинқуат байҗаноф: хитай әҗдәрһасиниң йолида турған биринчи тосалғу - уйғурлар

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2019.02.22
ata-yurt-pidaiyliri-qurghuchisi-bashlamchisi-serikjan-bilashoghli.jpg “ата юрт пидаийлири” ниң қурғучиси вә башламчиси серикҗан билашоғли әпәнди(оттурида).
Sérikjan Bilash’oghli teminligen

Қазақистанда уйғур елидики җаза лагерлириға қамалған қазақлар мәсилиси билән шуғуллиниватқан “ата юрт пидаийлири” ниң башламчиси серикҗан биләшоғлиға кейинки вақитларда уйғур, қирғиз қатарлиқ башқиму милләт вәкиллириниңму мураҗиәт қиливатқанлиқи мәлум болмақта. У йеқинда, лагер мәсилисидә қазақистандики уйғурлар билән биргә һәрикәт қилиш тәклипини бәргән иди. Мушу айниң 8-күни серикҗан биләшоғли алмута шәһириниң достлуқ мәһәллисидики уйғур җамаәтчилики уюштурған һөрлүк үчүн һаятидин айрилған вә лагерларда азаблиниватқан қериндашлирини хатириләш мурасимиға қатнишип, өзиниң уйғурлар билән пикирдаш икәнликини билдүрди. Әнә шу мунасивәт билән иҗтимаий торларда бир қисим кишиләр серикҗан биләшоғлиниң уйғурлар билән болған һәмкарлиқиға қарши чиқип, қазақистандики уйғурларни террорлуқ тәшкилатлар билән алақиси бар дегән пикирләрни илгири сүргән. Әнә шундақ учурларниң биридә мундақ дейилгән: “қазақистанда уйғур билән бағлинишлиқ ‛шәрқий түркистандики ислам һәрикити‚, ‛шәрқий түркистан азад қилиш тәшкилати‚ террорлуқ дәп аталған”.

Әлвәттә, бу қазақистан һөкүмитигә яки бирәр рәсмий мәтбуатқа тәвә сөзләр болмастин бәлки иҗтимаий алақә васитилиридә чиқирилған гәп-сөзләр болсиму, бирақ униң уйғурлар вә қазақ зиялийлири арисидики наразилиқ инкасиму юқири болди. 

18-Феврал күни уйғур елиниң тоққузтара наһийисидә қамақта ятқан уруқ-туғқанлириға гуваһлиқ бәргүчиләр алдида қилған сөзидә серикҗан биләшоғли хитай билән селиштурғанда қазақистанда демократийәлик қәдрийәтләрниң хели шәкилләнгәнликини, ахбарат әркинликини мәвҗутлуқини алаһидә тәкитлиди. У йәнә бәзи кишиләрниң уни бир қатар мәсилиләрдә әйиблигәнликини илгири сүргән иди. Серикҗан биләшоғли уйғурлар билән қазақларниң бир-биригә қериндаш хәлқләр икәнликини, уйғурлар һоқуқлириниң қазақистан қануни билән қоғдилидиғанлиқини оттуриға қойди. 

Серикҗан әпәнди зияритимизни қобул қилип, өзиниң алмутадики уйғурлар билән болған алақиси, лагерларға соланған уйғурларниң ишлириға көңүл бөлүшигә қарши туруватқан бу хил кишиләрниң қарашлири һәққидә тохтилип мундақ деди: “уйғур, қирғиз қериндашлиримиз вә қандақла милләт хитай компартийисиниң зулумиға учриса һәм улар бизгә әрз сунса, биз униңға ярдәм беримиз. Уйғур миллитини террорчи, диний радикал дәйдиған гәпләрниң һәммиси ақмайдиған гәп. Пүткүл бир милләтни мушундақ харлашқа болмайду. Бу қилмиш, әхлақ җәһәттин алғанда адәмгәрчиликкә уйғун әмәс. Қазақистандики, мумкин түркийәдики уйғурларниму биз қарши алимиз”.

Серикҗан биләшоғли йәнә униң үстидин әрз язғанларниңму, иҗтимаий торларда униң тоғрилиқ гәп тарқатқанларниңму мәқсити бир икәнликини оттуриға қойди. Серикҗан биләшоғли йеқинда өзиниң өзлирини хитай муһаҗирлири дәп атайдиған бир топ кишиләр тәрипидин сотқа әрз қилинғанлиқини билдүрди.

Биз шу мунасивәтләр билән бир түркүм қазақ паалийәтчилири билән сөһбәт елип бардуқ. Шуларниң бири, қазақистандики тонулған адвокат шинқуат байҗаноф әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, серикҗан биләшоғлиниң һеч қандақ бир террорлуқ тәшкилатлар билән алақисиниң йоқ икәнликини, униң қазақистанлиқ уйғурлар билән болған алақисини “уйғур террорчилири” билән алақә қилди дейишниң әқилгә сиғмайдиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “хитай уйғурларниң азадлиқ йолидики күришини террорлуққа бағлап, уйғурларни дуня йүзигә террорчилар қилип көрсәткүси келиду. Хитайниң мәқсити шәрқий түркистанда уйғурларни ассимилятсийә қилип, өзигә беқиндуруш. Буни хитай очуқтин-очуқ йүргүзүватиду. Бу хәвплик нәрсә. Совет иттипақи ғулиди. Әмди хитай әҗдәрһаси ойғинип, бизгә қарап илгирилимәктә. Униң йолида турған биринчи тосалғу бу уйғурлар. Әгәр у уйғурларни ютувәтсә, нөвәт қазақларға келиду. Мениңчә, мубада қазақистан вә пүткүл оттура асия мәмликәтлири рәһбәрлири келәчәкни ойлайдиған болса, улар уйғур хәлқигә ярдәм бериши керәк. Түркий мәмликәтләр уйғурларға ярдәм бәрсә, у чағда хитай уйғурларни йоқиталмайду”.

Шинқуат байҗаноф қазақистанда, уйғур билән қазақ, қазақ билән қирғиз вә башқиму түркий хәлқләр арисиға зиддийәт селиватқан күчләрниң барлиқи, уларниң арқисида империйәлик мәмликәтләрниң турғанлиқини билдүрди. У мундақ деди: “сиясий лагерларниң болуши шуниңдики, у уйғур хәлқиниң ичигә хитайларни орунлаштуруштур. Бу пәқәт уйғурға қаритилған сиясәт әмәс, бәлки пүткүл оттура асияға қаритилған сиясәттур. Әлни башқуруватқан кишиләрниң буниңға көзи йәтмисә, әтә кәч болиду. Шуниң үчүн биз уйғур қериндашлиримизға қануний һалда тиләкдаш болушимиз лазим”.

Түркийәлик қазақ журналисти қалман қочйигит әпәндиниң пикричә, хитай түрмилиридә һазир милйонлиған уйғурлар қамалған. У мундақ деди: “икки милйон уйғур нәгә кәтти? хитай буниңға җаваб бәрсун. Бизниң дүшминимиз бир, у хитай. Шу дүшмәнгә қарши барлиқ түркий-мусулманлар хәлқләр вә башқилар бирикип қарши һәрикәт қилишимиз лазим. Башқа йол йоқ. Хитай билән бу мәсилини дипломатийилик йол билән һәл қилиш бош сөз. Хитай һеч қачан буниңға бармайду. Әмди немә үчүн оттура асия мәмликәтлири уйғурларни қоллимайватиду? чүнки уларниң барлиқи хитай билән чегридаш. Улар адәм сани, иқтисадий қудрити, башқиму җәһәтләрдин болсун, хитайға тәң келәлмәйду. Хитайниң һазир шәрқий түркистандики сиясий лагерлар арқилиқ бастуруш сиясити оттура асияға қаритилған басқунчилиқиниң башланмиса”.

Җәмийәт паалийәтчиси йербол даулетбек әпәнди зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: “пүткүл уйғур хәлқини террорлуққа бағлашни уйғур хәлқигә қилинған хиянәт дәп билимән. Бу адәмгәрчиликкә ятмайду. Уйғурлар башқа хәлқләр билән бирдәк яхши, әркин өмүр сүргүси келиду. Уйғурға охшаш түркий хәлқләрни бир-бирләп йоқитиш бу хитайниң сиясити. Биз һазир биримизни атса, иккинчимиз қарап туримиз. Шинҗаң мәсилиси түркий хәлқләргә савақ болуши керәк. 20 Йил илгири хитайниң қаттиқ сиясити уйғурлар бешиға кәлди. У чағда қазақларға тегишмиди. У чағларда қазақларниң көпчилики хитайниң мундақ сияситини уйғурлардин көргән иди. Әмәлийәттә бу хитайниң аз санлиқ милләтләрни томуридин йоқитиш сияситиниң башлиниши иди. Буни башқилар чүшәнмиди. Мана икки йилдәк вақит болди, уйғурниң бешиға кәлгән тәқдир қазақниңму бешиға кәлди. Һазир қазақистанда 130 ошуқ милләт яшайдикән. Һәммисиниң дәриҗиси тәң. Уйғурлар алдидиму башқилар охшаш тинч һаят кәчүрүш, билим елиш, қазақистан иқтисадини гүлләндүрүш, әлниң бирликини сақлаш вәзипилири туриду. Уйғурлар өз һоқуқлиридин толуқ пайдилинип, шу вәзипилирини толуқ орундаватиду, дәп һесаблаймән. Сәвәби уйғур хәлқи меһнәтпәрвәр, бирлики ярашқан, бизгә бир туғқан хәлқ. Әмди һәр бир хәлқниң өз алдиға мәмликәт болуш армини бар. Шу йолда күрәш қиливатқан уйғурларму буниңға һоқуқлуқ, дәп ойлаймән”. 

Сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, қазақистан мустәқиллиқ алған күндин башлап оттуриға қойған мәсилиләрниң бири сирттики қазақларни өзлириниң ана вәтинигә қайтип келиш истратегийисини әмәлгә ашуруш болған икән. У мундақ деди: “серикҗан биләшоғлиниң ишлири, униң уйғурларға арилишиши хитайға қаттиқ тәгди. ‛ата юрт пидаийлири‚ яхши ишларни қиливатиду. Омумән қазақистанда қазақ-уйғур достлуқи наһайити күчлүк. У яқта қазақ вә уйғурлар охшашла тәқиплиниватиду. Миң әпсус, немишқидур һөкүмитимиз буниңға башқичә қарап, бу тәшкилатни рәсмийләштүрмигән. Ойлаймәнки, ‛уйғур террорчилиқи‚ ни көтүрүп чиққан, уттур хитайниң пайдисиға ишләватқанларни қаттиқ әйибләш керәк”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.