"Qelem kürishi": Uyghur serxillirining 20-esirdiki millet we milliy döletchilik idé'ologiyesining bayani

Muxbirimiz qutlan
2015-04-02
Share
millet-we-milliy-menpeet.jpg Chéx Uyghurshunasi ondréy klimés ependining yéqinda neshr qilin'ghan "Qelem kürishi: Uyghur serxillirining millet we milliy menpe'et heqqidiki tartishmiliri (1900-1949)" namliq kitabining muqawisi.
RFA/Qutlan

Uyghur serxilliri 20-esirning birinchi yérimida millet we milliy döletchilik heqqide qandaq izdinishlerde bolghan?

Chéx jumhuriyitide yétiship chiqqan tunji ewlad Uyghurshunaslardin ondéréy klimés ependining yéqinda neshrdin chiqqan "Qelem kürishi" namliq ilmiy kitabi del bu témigha béghishlan'ghan.

Rawan Uyghur tilida radi'omiz ziyaritini qobul qilghan doktor ondréy klimés ependi pragadiki öyide turup sorighan so'allirimizgha qizghinliq bilen jawab berdi.

U özining 2000-yilarning bashliridin bashlap bu téma üstide izdinishke bashlighanlighanliqini hemde on nechche yilliq küch ulap tetqiq qilish arqiliq bu ilmiy emgikini yoruqluqqa chiqarghanliqini bildürdi.

Ziyaritimiz jeryanida u, özining bu ilmiy emgikini Uyghur serxillirining 20-esirning birinchi yérimida élip barghan millet we milliy döletchilik izdinishliri hemde bu jehette otturigha chiqarghan idé'ologiyelirige béghishlighanliqini ilgiri sürdi.

Ondréy ependi özining bu kitabigha muhemmet imin bughraning 1940-yillarda xitay tarixchisi ili dungfang bilen élip barghan türk tarixi heqqidiki bes-munazirisi, yeni "Qelem kürishi" namliq ilmiy yazmisining témisini mawzu qilip talliwalghanliqini tekitlidi.

U yene mezkur kitabida, 20-esirning birinchi yérimidiki Uyghur serxillirida millet we milliy döletchilik éngining shekillinishi, uninggha tesir körsetken ichki we tashqi amillar, "3 Ependi" wekillikidiki milliyetchiler bilen ilini merkez qilghan ziyaliylar otturisidiki tartishmilar qatarliq témilarni merkezlik muhakime qilghan. Shuning bilen birge yene, 20-esirning bashlirida islam dunyasida meydan'gha kelgen idiyiwi özgirishler, türkiyediki yash türkchiler, jedidchilik herikiti qatarliq köp qatlamliq idiye heriketlirining Uyghur serxillirigha körsetken tesirlirini tepsiliy bayan qilghan.

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet