"Qeshqershunasliq muhakime yighini" tarixchilar we közetküchilerning diqqitini qozghidi

Muxbirimiz méhriban
2014-11-17
Share
qeshqer-cheqish-305 Sürette qeshqerdiki chéqiliwatqan kona sheher rayunidin bir körünüsh
AFP Photo

Xitay hökümitining orunlashturushi bilen ötken hepte échilghan"Qeshqershunasliq muhakime yighini" 16-noyabir ayaghlashti. Uyghur élida, bolupmu jenubtiki qeshqer, xoten, aqsu qatarliq rayonlarda hökümetning siyasitige narazi bolghan Uyghurlarning qarshiliq hujumliri köpeygen bir mezgilde da'irilerning qeshqer shehiride bu xil yighinni échishi tarixchilar we Uyghur weziyet analizchilirining diqqitini qozghidi.

Xitayning shinjang xewerler torining 17-noyabir yekshenbe künidiki xewiridin melum bolushiche, "Qeshqershunashliq ilmiy muhakime yighini"ning yépilish murasimida Uyghur aptonom rayonluq partkomning teshwiqat bölümi mu'awini jang ké söz qilip, "Qeshqershunasliq ilmiy muhakime yighini échishtiki meqset, tarixni gep qildurush, heqiqiy tarix arqiliq chet'ellerdiki"üch xil küchler"ning milliy bölgünchilik idiyisini tarqitip, döletning birlikini buzush idiyisining amma arisigha tarqilishini tosush, diniy radikalliq idiyisining küchiyishining aldini élish" dégen.

"Qeshqershunasliq ilmiy muhakime yighini" dep nam qoyulghan bir yighinda, xitayning Uyghur rayonigha teyinlen'gen emeldarining yighinni échishtiki siyasiy meqsitini ashkara otturigha qoyushi we bu qétimqi yighinda oqulghan maqalilerning mutleq köp qismida xitay hökümitining siyasiy muddi'asining eks étishi Uyghur tarixi tetqiqati bilen shughullinip kéliwatqan tarixchilar we xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasitini yéqindin közitip kéliwatqan weziyet analizchilirining diqqitini qozghidi.

Uzundin buyan Uyghur tarixi we medeniyiti tetqiqati bilen shughullinip kéliwatqan musteqil tetqiqatchi doktor qahar barat ependi we siyasiy weziyet analizchisi élshat hesen ependiler ziyaritimizni qobul qilip, da'irilerning "Qeshqershunasliq ilmiy tetqiqat muhakime" yighini namidiki bu yighinni échishtiki siyasiy muddi'asi we yighinda oqulghan maqalilerning xaraktéri, meqsiti qatarliqlar heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Tarixchi qahar barat ependi da'irilerning bu yighinni melum siyasiy meqsiti üchün achqanliqini tekitlidi. U, "Eger da'iriler heqiqiy halda Uyghurlarning tarixini, medeniyitini saqlap qélish, tetqiq qilishni meqset qilghan bolsa, xelq'arada tarixi medeniyet shehiri dep teriplen'gen qeshqer shehiridiki qedimiy imaretlerni chéqip, qeshqerning qedimiy medeniyet iznalirini yoqitishqa urunmighan bolatti. Ular öz menpe'eti üchün ottura asiyadiki bu qedimiy medeniyetning guwahchisi bolghan sheherni xelq'araning küchlük eyiblishige qarimay, xalighanche chéqip weyran qildi. Mana emdi qeshqershunasliq ilmiy muhakime yighini dégen namni qoyup, nechche ming yilliq sheherning esli medeniyiti we tarixini burmilash üchün heriket qiliwatidu" dep körsetti.

Doktor qahar ependi yene, yighinda oqulghan atalmish ilmiy muhakime maqaliler xitay hökümitining siyasiy xahishi boyiche teyyarlan'ghanliqi üchün, heqiqiy tarixi pakitlar burmilan'ghan bu xildiki tetqiqat maqalilirining ilim sahesini emes, hetta adettiki awam puqranimu qayil qilish küchining töwenlikini bildürdi.

Siyasiy analizchi élshat hesen ependi da'irilerning Uyghurlarning naraziliqi we qarshiliq hujumliri köpeygen bir mezgilde "Qeshqershunasliq tetqiqati" namida bundaq bir yighinni échiwatqanliqini tekitlep,xitay hökümet da'irilirining nöwette barghanche keskinlishiwatqan Uyghur weziyiti we kündin-kün'ge küchiyiwatqan qarshiliq hujumlirigha taqabil turushqa amalsiz qéliwatqanliqini bildürdi.

Élshat ependi xitay kommunist da'irilirining 60 nechche yildin buyanqi hökümranliqi dawamida sherqiy türkistandiki hakimiyitini mustehkemlesh üchün yürgüzgen siyasiti we élip barghan heriket -pa'aliyetlirini neqil élip, atalmish "Qeshqershunasliq ilmiy muhakime yighini" ning emeliyette da'irilerning rayondiki hökümranliqini yenimu mustehkemlesh üchün yene bir qétimliq tarixni burmilash, hetta yalghan tarix oydurup chiqish herikiti ikenlikini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet