Қизимниң соали: уйғур қандақ болиду?

Обзорчимиз абдувәли аюп
2020-08-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һейт хушаллиқиға чөмүлгән омақ балилар. 2016-Йили 6-июл, голландийә.
Һейт хушаллиқиға чөмүлгән омақ балилар. 2016-Йили 6-июл, голландийә.
RFA/Pida’iy

Пәрзәнтләрдә уйғурлуқ кимликини қандақ йетилдүрүш, уйғурлуқни қандақ сақлаш вә қандақ намаян қелиш муһаҗирәттә яшаватқан уйғурлар дуч келиватқан һалқилиқ мәсилиләрниң бири. Көзитишләргә қариғанда, бу мәсилини яхши һәл қилалмиған биринчи әвлад уйғур муһаҗирларниң чәтәлләрдә мусулман милләтләр билән қуда-баҗа болуватқанлиқи мәлум.

1980-Йиллардин кейин мусапирлиққа мәҗбур болған уйғурларниң азлиқи вә һәр қайси әлләрдики шәһәрләргә тарқақ орунлашқанлиқи сәвәблик уларда мусулманлиқ кишиликини сақлашқа қариғанда уйғурлуқ кимликини сақлап қелишниң тәс болғанлиқиму әмәлийәт. 2017-Йилдин бурун бәзи ата-анилар пәрзәнтләрни вәтәнгә әвәтип тил өгитиш, уларниң җөрә таллишиға пурсәт яритип ғәлибә қилған болсиму, әмма һазирқи вәзийәт бу имканни йоққа чиқарди.

Муһаҗирәттә пәрзәнтләрдә уйғурлуқ кимликини йетилдүрүш үчүн һәптидә бир қетимлиқ ана тил дәрслири муһим, лекин техиму муһими һәптидә бир қетим өгәнгән шу ана тилда һәр күни яшаш, ана тилда өзини намаян қилиш, уйғур тилини уйғур мәдәнийитидә толуқ яшаш арқилиқ сиңдүрүш техиму муһим, әмма буму йетәрлик әмәстәк қилиду.

Йеқинда өйимизгә бир норвек аял меһман болуп кәлди. Йәттә яшқа киргән қизим уйғурийә униң билән норвекчә параңлишип олтуруп, -сән мусулманму яки норвекму?-дәп сориди, андин өзиниң мусулманлиқини, һейт күни чүштин бурун мусулман қошниларниң балилири билән ойниғанлиқини, чүштин кейин барлиқ мусулманлар йиғилип, тамақ йегәнликини сөзләп бәрди.

Меһман кәткәндин кейин қизимға миллтиниң уйғурлуқи, дининиң исламлиқи һәққидә чүшәнчә бәрдим. Әмма қизим милләт, дин дегән сөзләрни яхши чүшәнгили унимай, өзиниң мусулманлиқида чиң турди. Униңға норвек дегән уқумниң милләт нами икәнлики, буниң қаршисиниң уйғур болидиғанлиқини, әгәр бири өзини христиан дәп тонуштуруп қалса, униңға өзини мусулман дәп тонуштурса болидиғанлиқини чүшәндүрдүм. Униңға дин, милләт дегәнләрниң пәрқини шунчә чүшәндүрүпму, мисал елип йешипму һес қилдуруп болалмидим. У өз пикридә чиң туруп: -мусулман һалал йемәклик йәйду, роза тутиду, намаз оқуйду, һейт қилиду, ундақта, уйғурлар немә қилиду? қандақ адәм уйғур болиду?-дәп соал қойди.

Бу соалларға қандақ җаваб беришни биләлмидим. Ахири униңға: «қолида көк байриқи болған, уйғурчә сөзләйдиған, ана тил мәктипигә баридиған, 11-айниң 12-күнидики дөләт байримини тәбрикләйдиған, норуз ойнайдиған, хитайға қарши намайишқа чиқидиған, уйғурларни яхши көридиған кишиләрни уйғур дәймиз,» дәй дәп ойлапму тохтап қалдим. Ундақ десәмму тоғра болмайдикән, бу һалда әтрапимдики йәнә бир қисим уйғур чоңларни вә балиларни уйғур әмәс дегән болидикәнмән. Әгәр бу шәртләрни қоймисам, уйғур билән мусулманниң пәрқини қандақ чүшәндүримән? қизим һәр күни һалал тамақ йәйдиған, һейт күни чүштин бурун чирайлиқ кийимләрни кийгән сомалилиқ қиз билән ойниған, чүштин кейин уйғур өйигә берип һейт өткүзгән, рамазан тутқинимизни көргән турса биз униңға шу мусулманлардин пәрқлинип туридиған бирәр ишни қилип көрситип қоймиған турсақ!

Қизимниң меңисидә өзини мусулман, ‍өзидин болмиғанларни норвек дәп айриши ‍уқумниң даириси җәһәттин тоғра болмисиму, әмма униң шу йешида «биз вә улар» дегән ойниң шәкиллиниши тәбиий иди. Униң йәттә яшлиқ дәври мушуларни ойлайдиған, өзиниң кимликини бекитишкә башлайдиған вақти иди. Норвегийәдила әмәс, ғәрбтә яшаватқан һәр бир уйғур бала «биз вә улар» дәп айришни башлиғанда, өзи яшаватқан реаллиққа асасән һөкүм чиқириду. Биз ғәрблик йәрликләргә охшаш милад байрими өткүзмәймиз. Магезинларға кирсәк балимизға йемәкликләрниң һалал һарамлиқини айришни җекиләймиз. Тамақлансақ афған, түрк яки иранлиқниң тамақханисиға баримиз, тамақниң бәзи хуручлирини вә гөшни мусулманларниң дукинидин алимиз. Ундақта, биз күндилик турмушта, барлиқ мусулманлардин пәрқлиқ, уйғурғила хас немә иш қилимиз? пәрзәнтимизгә вә өзимизгә йемәклик, кийиниш вә яшаш өлчәмлиридә тәкитләйдиғанлиримиз барлиқ мусулманларға ортақ турса, балимизниң милләтниң қаршисиға мусулманлиқни қоюшини, өзиниң кимликини билмәй мусулманлиқ кишиликни тәкитлишини тоғра чүшиниш керәктә!

Бир уйғур шәрқи түркистанниң дөләт байримиға кәлмәслики мумкин, ана тил күнини тәбриклимәслики вә намайишқа балиларни елип бармаслиқи мумкин икән, әмма икки һейтқа пәқәт тәйярлиқ қилмаслиқи, өткүзмәслики мумкин әмәс икән. Әмма сиз өткүзүватқан қурбан һейтни әрәб қошиниңизму өткүзиду, сиз тутқан розини сомалилиқ достиңизму тутиду. Рози һейт намизиға түрк мәсчиткә пәрзәнтиңизни елип барисиз. Шуниң билән балиңиз өзиниң сомали, әрәб вә түркләр билән ортақлиқини-мусулманлиқини чоңқур һес қилиду.

Көзитишимчә, муһаҗирәттә миллий байрам болған норуздин диний байрам болған қурбан һейт вә роза һейтқа берилидиған әһмийәт бәкрәк күчлүк икән. Адәттә норуз, ана тил байрими вә дөләт байримимизға қатнашмайдиған уйғурлар бу икки һейтта уйғур сорунлириға чоқум дахил болидикән. Мана бу немә үчүн ғәрбтә чоң болған иккинчи әвлад уйғур яшларниң мусулманлиқ кишиликини уйғурлуқ кимликидин моһимрақ билгәнликиниң мәнбәлириниң бири.

Муһаҗирәттә яшаватқан һаятимизниң дунядики икки милярдтин артуқ мусулманниң һаятидин һеч пәрқсиз икәнликини етирап қилсақ, пәрзәнтлиримиздә суславатқан, әмма биз йоқитишни зинһар халимайдиған уйғур кимликини пәрвиш қилиш вә күчләндүрүш үчүн немиләрни қилишимиз керәклики һәққидә ойлинишимизға тоғра келиду. Мәнму шуни ойлинип бақтим.

Мениңчә, пәрзәнтимиздә уйғур кимлики яритиш җәрянимиз, әмәлийәттә өзимизниң уйғурлуқи һәққидә ойлиниш, өзимизни қайтидин бир лаяқәтлик уйғур қилип чиқиш җәряни болуши мумкин. Өзимиз мукәммәл уйғурлуққа қәдәм қоймай туруп, уйғурниң дүшминигә дүшмән, достиға дост болмай, уйғур йиғлиғанға йиғлап, қайғурғанға қайғуруп, күлгәнгә күлмәй туруп, пәрзәнтимизни уйғур қилип чиқалмаймиз.

Пәрзәнтимиздә уйғурға хас кимлик йетилдүрмәкчи болсақ, ана тил дәрслиригә елип барғандин башқа, мениңчә дөләт байримимизни, норузни вә ана тил байримини худди икки һейтимизға тәйярлиқ қилғандәк тәйярлиқ қилип, балиларға байрамлиқ кийим елип берип, шу дөләт яки шәһәрдики барлиқ уйғурлар бир йәргә йиғилип, пәқәт амалсизлиқтин йиғилалмиған тәқдиридә пәрзәнтләрни бирәр алаһидә йәрләргә елип берип әһмийәтлик өткүзүшимиз керәк икән.

Балиларда уйғурлуқ сөйгүси урғутмақчи болсақ абдухалиқ уйғур, мәмтели әпәнди, муһәммәтимин буғраға охшаш қәһриман әҗдадларниң туғулған яки қәтли қилған күнлирини милләт бойичә әслишимиз, шу күндә балиларға уларниң идийәсини, иш-излирини өгитиш, әсәрлирини оқутуш, һаят йолини чүшәндүрүшимиз керәк икән. Балиларға абдуқадир җалалидин, ялқун рози, пәрһат турсун қатарлиқ тутқун сәрхилларниң әсәлирини оқутушимиз вә шуларға охшаш йолбашчиларниң рәсимлирини көтүргүзүп, намайишларға биллә елип беришимиз керәк.

Балиларниң қәлбидә уйғурлуқ кимликини йилтизлатмақчи болсақ, өлүм-йетим вә той-төкүнләргә балиларни чоқум елип берип балиларға ана тилда сөзләш, өзиниң шатлиқ вә қайғулирини ана тилда ипадиләш пурсити яритип беришимиз керәк икән. Тойда уйғурчә уссул ойнап, өлүмдә уйғурчә дуа қилишни, һаза қошақлирини ейтишни өгитиш зөрүр икән.

Муһаҗирәттә мәшрәпләрниң давам қиливатқини әмәлийәт, әмма көзитишимчә бу асасән вәтәндики қатар чайниң услубида әрләр айрим, аяллар айрим өткүзүлидикән. Мумкин болса мушундақ сорунларға балиларни тәклип қилиш, уларғиму мәшрәпни қандақ ойнашни өгитиш, мумкин болған даиридә бир балилар мәшрипи тәшкилләшниму ойлишип беқишқа болидикән. Ундин башқа мушундақ мәшрәпләр асасида балилар сәнәт өмики, балилар путбол командиси қатарлиқларни қуруп йеқин дөләтләр ара мусабиқә қилиш қатарлиқларниму ойлишип бақсақ, балиларниң уйғурға достлуқи күчийиду.

Хитайдәк дуняниң иккинчиси болуватқан бир зораван дөләт йоқатмақчи болған уйғур һәргизму аҗиз милләт әмәс, дуня тарихида һеч бир дуняви күч өзигә дүшмән болушқа әрзимәйдиған зәип бир милләткә һуҗум қилмайду. Хитайниң бу қетим уйғурни өзигә тәһдит дәп қарап йоқитишқа урунуши уйғурниң нәқәдәр муһим, күчлүк вә истиқбаллиқ бир милләт икәнликиниң испати. Уйғурларниң уйғурлуқи рәңгарәң, мол вә күчлүк мәдәнийидә. Әгәр биз қандақ уйғур болуш вә пәрзәнтлиримизгә қандақ уйғурлуқни сиңдүрүш һәққидә баш қатурсақ, нурғун йеңичә йолларни тепип чиқалаймиз. Өзимизниң мәдәнийитини өзимиз тонуп, өзимиз сөйсәк, балиларға өгәтсәк вә балилар арқилиқ мәһәллигә, мәктәпкә, җәмийәткә сөйдүрәлисәк, күрәшниң моһимини қилған болимиз. Булар һәр бир уйғур, һәр қандақ вақитта қилалайдиған, һәммәйләнгә мас келидиған бир йолдур.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.


Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт