Русийә-украина урушида хитайниң мәйдани

Обзорчимиз асийә уйғур
2022.03.10
Андерс кор: “хитай русийәниң таҗавузчилиқини қоллиғанлиқи үчүн еғир бәдәл төләйду” Русийә президенти виладимир путин хитай рәиси ши җинпиң билән тор арқилиқ сөһбәттә. 2021-Йили 15-декабир, москва.
AP

Русийәниң украинаға қилған таҗавузчилиқ уруши башланғандин буян, хитай бу урушта тәрәп тутуштин өзини изчил қачуруп кәлди. Һәтта бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң русийәниң урушни шәртсиз тохтитиши һәққидики қарариға аваз бериш һоқуқидин ваз кәчти вә русийәни таҗавузчилиқ билән әйибләшни рәт қилди. Гәрчә хитай ичидики ахбарат вастилирида бу урушни русийәниң фашизимға қарши уруши дәп атиған һәмдә русийәни һемайә қилидиған тәшвиқатлар кәң орун алған болсиму, әмма хитай бу уруш һәққидики ениқ мәйданини ипадиләштин өзини қачуруп кәлди.

Икки һәптидин буян уруш наһайити кәскин давамлишип, нурғунлиған өлүм-йитим, мусапирлар кризиси қатарлиқ һадисиләр көрүлди. Украиналиқларниң таҗавузчилиққа қарши көрсәткән қәһриманлиқи нәтиҗисидә, бу урушта изчил үстүнлүкни игиләп, русийә армийәсини еғир талапәткә учратти. Болупму русийәниң таҗавузчилиқи хәлқара җәмийәттә күчлүк наразилиқ қозғиди. Ғәрб дуняси русийәниң таҗавузчилиқини җазалаш үчүн имбарго йүргүзүпла қалмастин, бәлки йәнә украина хәлқигә һәрбий күч, қорал-ярақлар билән русийә қарши турушиға ярдәм бәрди. Буниңдин башқа бир қисим явропа дөләтлири өзлириниң һава йоллирини русийәгә қарита етивәтти, ғәрб дунясида русийә маллири байқут қилиш, ғәрб ширкәтлири русийәдин чекинип чиқиш қатарлиқ бир қатар байқот һәрикәтлири кәйни-кәйнидин мәйданға чиқишқа башлиди. Русийә әмди пүтүн дуняниң ләнити вә қаттиқ әйибләшлиригә көмүлди.

Урушниң кәйнигә созулиши вә хитайниң русийәни бу таҗавузчилиқи үчүн җазалаш турмақ, һәтта әйибләпму қоймайватқанлиқи, униң үстигә русийәниң мәһсулатлирини көпләп импорт қилип, уруш сәвәблик келип чиққан иқтисадий зиянларниң орнини толдурувелишиға ярдәмдә болуватқанлиқи, хәлқара җәмийәтниң диққитини хитайға бурашқа башлиди.

Дәрвәқә, хитайниң украина урушидики муҗимәл позитсийәси сәвәблик хәлқара ахбарат вастилирида хитайниң бу қетимлиқ таҗавузчилиқтин хели бурунла хәвири болғанлиқи һәққидики параңлар қизиқ темиға айланди. Демисиму хитай билән русийә уруш башлинишитин икки һәптә аввал бирләшмә баянат елан қилип, ғәрбкә қарши мәйданини бирликтә билдүрүшкәниди. Шу қетимлиқ бирләшмә баянатта русийә-хитай достлуқиниң “чәклимисиз достлуқ” икәнликини ениқ оттуриға қойған. Буниңдин башқа оннәччә түрлүк һөҗҗәткә қол қоюп, русийәниң ениргийә мәһсулатлири вә ашлиқлирини көпләп сетивалидиғанлиқи һәққидә вәдә бәргән. Уруш йүз бәргән вақит җәһәттин алғандиму, урушниң хитай қишлиқ олимпикини өткүзүп болғандин кейин вә икки дөләт ортақ баянат елан қилишип, негизлик мәсилиләрдә бирлик һасил қилғандин кейин йүз бәргәнлики, хәлқара җамаәттә бу урушниң тәпсилий пиланидин ши җинпиңниң алибурун хәвири барлиқи һәққидики пәрәзләрни күчәйтишкә башлиди. Қаримаққа хитай билән русийә арисидики келишимләр, путинниң украинаға таҗавуз қилишидики һәл қилғуч амил болуп, урушни хатирҗәм башлишиға сәвәб болғандәк қилатти. Шуңа бу урушниң бәлки ши җинпиң билән путинниң ортақ пилани асасида вуҗутқа келиш еһтималлиқини нәзәрдин сақит қилғили болмайтти. Хәлқара ахбарат вастилирида бу һәқтики муназириләрниң күчийиши, хәлқара җамаәтниң диққитини хитайға буриди.

7-Март күни хитайниң икки йиғини сәвәблик елип берилған мухбирларни күтүвелиш йиғинида, хитай ташқий ишлар министери ваң йи, украина киризиси һәққидә мухбирларниң соаллириға җаваб берип, хитайниң русийә билән бир сәптә икәнликини рәсмий җакарлиди. У сөзидә, русийә билән хитай арисидики мунасивәтниң 20 йил аввал түзүлгән “җуңхуа хәлқ җумһурийити билән русийә федератсийәсиниң муһим қошнидарчилиқ, достлуқ вә һәмкарлиқ шәртнамиси” асасидики йеқин мунасивәт икәнлики, бу мунасивәтниң әвлатму-әвлад давам қилидиғанлиқи, бу достлуқниң үчинчи бир тәрәпниң йирикчилик селишиға йол қоюлмайдиғанлиқини, шундақла йеқинда елан қилинған икки дөләт бирләшмә баянатидиму бу һәқтә ениқ ипадә билдүрүлгәнликини тилға алди. Ваң йиниң бу сөзи хәлқарада бирдәк йосунда хитайниң русийәгә сәп тутудиғанлиқи һәққидики ениқ ипадиси дәп қаралди. Уруш башланғандин буян русийә һәққидә ениқ позитсийәсини билдүрүштин баш тартип кәлгән хитайниң, бу қетим русийәгә тәрәп тутудиғанлиқи һәққидики ипадиси муқәррәр йосунда американиң ғәзипини қозғайтти. Чүнки америка изчил һалда хитайни ғәрб билән бир сәптә турушини тәшәббус қилған вә русийәгә тәрәп тутқинида, хитайниңму русийәгә охшашла җазалинидиғанлиқи билән агаһландурулғаниди. Әмма хитай йәнила американи рәнҗитиш, һәтта бу сәвәблик еғир җазалинишқа учраш хәвпигә қаримастин русийәни таллиди. Дәрвәқә, хитай билән русийә пүткүл ғәрб дунясиға қарши һалда бирлик һасил қилди. Шуни етирап қилмай туралмаймизки, иккинчи дуня уруши ахирлишип, барлиққа кәлтүрүлгән демократик қиммәт қарашлар асасидики йеңи дуня күнтәртипи бүгүн йоқитилиш киризисиға дуч кәлди. У һалда русийәниң украинаға қилған йолсиз таҗавузчилиқ уруши қандақ нәтиҗилиниши мумкин?

Нөвәттә пүткүл ғәрб дуняси русийәгә дүшмән болуп, путин билән сөзлишиш имкани қалмиған бир шараитта, бир қисим дөләтләр йәнила хитайдин үмид күтүп, хитайниң бу урушни тохтитишта русийәгә бесим ишлитишини тәләп қиливатиду. Әмма хитайниң бу урушни тохтитишта қанчилик роли барлиқи һәққидә бир немә демәк тәс. Чүнки, ши җинпиң вәзипигә олтурғандин башлапла русийә билән болған алақиси интайин қоюқ болған болуп, бундақ болушиға сәвәб болған әң муһим амилларниң бири болса, ши җинпиң билән путин арисидики пикир ортақлиқидур. (1) Путин гәрчә коммунизимға өчмәнлик билән қарайдиған болсиму, әмма у сабиқ совет иттипақиниң йимирилишини “бу әсирдики әң еғир сиясий трагедийә” дәп атиған. Әксичә ши җинпиң вә хитай һөкүмити сабиқ совет иттипақиниң йимирилишини өзлиригә ибрәт қилип, йиллардин буян хитайниңму сабиқ совет иттипақиға охшаш парчилинип кетишиниң алдини елиш үчүн, көп баш қатурған; (2) һәр иккиси өз хәлқини күчлүк милләтчилик асасида ғәрб өчмәнликини омумиййүзлүк мәйданға чиқарған. Һәтта путин билән ши җинпиңниң ғәрб қиммәт қарашлириға җәң елан қилиш усулиму пәрқсиз болуп, ши җинпиң аталмиш “үч хил күч” ни хитайниң дөләт хәвпсизликигә еғир тәһдит дәп қариған вә “үч хил күч” ни йоқитиш намида уйғур миллитигә ирқий қирғинчилиқ елип барған. Путин болса, украинадики тилға алғучилики болмиған “натсист германийәсигә әгәшкүчи” ләрни сәвәб қилип, “натсистларға қарши туруп, украинани һәрбийсизләштүримиз” дегән намда мустәқил игилик һоқуқлуқ бир дөләткә таҗавуз қилип, украина хәлқини дәһшәтлик қирғин қилди; (3) ши җинпиң аталмиш “хитайчә алаһидиликкә игә сотсиялизим қуруш йоли” ни, нөвәттики мәвҗут қиммәт қарашларниң орниға дәсситишни мәқсәт қилған болса, путинму украинаға қилған таҗавузчилиқида дуняниң күнтәртипигә җәң елан қилди. . .

Дәрвәқә, ши җинпиң билән путин арисидики бу хил “достлуқ” әслидә бүйүк арзуларни бирликтә рояпқа чиқиришни мәқсәт қилған болуп, бу сәвәб түпәйли хитай бу қетимлиқ урушта ғәрб дөләтлиригә маслишип, русийәгә бирликтә қарши турушни әмәс, бәлки путин билән бирликтә ғәрб дунясиға қарши турушни таллиған.

Шу вәҗидин хитай, америка башлиқ ғәрб дунясини рәнҗитишкә разики, һәргизму русийәгә уруш тохтитиш үчүн бесим ишләтмәйду.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.