Русийә билән хитайниң йеқинлишиши мәркизий асия әллиригә немиләрни елип келиши мумкин?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2022.02.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Русийә билән хитайниң йеқинлишиши мәркизий асия әллиригә немиләрни елип келиши мумкин? Хитай рәиси ши җинпиң билән русийә президенти путин кремил сарийиға сөһбәт сөһбәт үчүн кирип кетиватқан көрүнүш. 2019-Йили 5-июн, москва, русийә.
AP

Кейинки вақитларда америка башлиқ ғәрб дөләтлириниң русийә вә хитайға қарита қоллиниватқан җаза тәдбирлири сәвәбидин, русийә билән хитайниң йеқинлишишқа қарап меңиватқанлиқи мәлум. Бу әһвал дуняниң һәр қайси аммивий ахбарат васитилириниң қизиқ темилириниң биригә айланмақта.

Русийәниң “независимая газета”, йәни “мустәқил гезити” дә елан қилинған “алий иқтисад мәктипи” миллий тәтқиқат университетиниң профессори александир лукинниң “русийә-хитай йеқинлишиши: пайдиси вә хәвплири” намлиқ мақалида ейтилишичә, бу икки мәмликәт оттурисидики йеқинлишиш өткән әсирниң иккинчи йеримида башланған болуп, бәзи мутәхәссисләр бу йеқинлишишниң һәрбий иттипаққа яки болмиса аз дегәндә һәқиқий бир иттипаққа елип келидиғанлиқини илгири сүрүп кәлгәникән. Бүгүнки вәзийәттә русийә билән хитай украина вә тәйвән мәсилисидә бир-бирини қоллап, америка башлиқ ғәрб дөләтлириниң бу районлардики сияситигә қарши турмақта. Һәқиқәтәнму русийә вә хитай бүгүнки күндә өзлириниң дөләт бихәтәрликидин әндишә қилмақта. Мақалә апториниң пикричә, русийәниң хитай билән йеқинлишиши биринчи новәттә русийәниң өз игилик һоқуқини, территорийә пүтүнликини вә бәзи районлардики тәсир даирисини сақлап қелишқа пурсәт яритип беридикән. Иккинчи тәрәптин, бу икки мәмликәтниң йеқинлишиши, өз ара риқабәтчиликниң өсүшигә елип келишиму мумкин болуп, русийә хитай билән болған йеқинчилиқни сақлап қелиш үчүн икки дөләт арисидики бәзи мәсилиләргә көз юмушқа мәҗбур болмақтикән. Аптор мақалисидә мундақ мисалларни кәлтүриду: русийәдә хитайниң аммиви ахбарат васитилири әркин тарқалса, хитайда барлиқ чәт әл амммиви ахбарат васитилириниң тарқилиши қанун тәрәптин мәний қилинидикән. Буниңдин ташқири, икки тәрәплимилик музакирә һөҗҗәтлиридә хитай аталғулирини көпләп пайдилиниш адәткә айланған. Шуниңдәк хитай дипломатийәсиниң истили русийәгиму тарап, бәзидә хитай дипломатлири өз нутуқлирида қопаллиқ қилип, русийә алимлири вә жорналистлириға қандақ йезиш вә сөзләш лазимлиқини көрситидикән. Һәтта русийәдә билим еливатқан хитай оқуғучилири хитай тоғрилиқ сәлбий пикирләрдин нарази болуп, қаршилиқ билдүрүватқанлиқи оттуриға қоюлған.

Мақалә ахирида аптор бәзи русийәлик мутәхәссисләрниң кейинки вақитларда икки дөләт мунасивәтләрниң яманға айлинип кетишидин әндишә қилидиғанлиқини билдүргән.

Ундақта, русийә билән хитайниң давамлиқ йеқинлишишиға қанчилик асас бар?

Тонулған қазақистанлиқ хитайшунас, “синопсис” мәркизий асияда хитайни тәтқиқ қилиш мәркизиниң мудири руслан изимоф, русийә билән хитайниң йеқинлишиши тоғрилиқ мәсилиниң буниңдин илгири, йәни болупму 2014-йили русийә вә ғәрб оттурисида украина вә аталмиш қирим мәсилиси пәйда болғанда мәйданға чиққанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: “москва вә бейҗиң оттурисидики мунасивәтләр биринчи нөвәттә иқтисад вә һәрбий-техникалиқ саһәдә техиму кәң даирилик характергә игә болушқа башлиди. Кейинки вақитларда русийә вә хитай оттурисидики мунасивәтләрниң сиясий вә хәлқара саһәләрдики бәзи мәсилиләр бойичиму йеқинлишаватқанлиқини байқаватимиз. Шу җүмлидин русийә вә хитайниң, мәсилән, сүрийә, афғанистанға охшаш хәлқара мәсилиләрдики бирләшкән вә уйғунлашқан һәрикәтлирини аташқа болиду. Мундақ әһвални уларниң бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң хәвпсизлик кеңиши мәҗлислиридиму көрүшкә болиду. Әлвәттә, бу икки дөләт мунасивәтлириниң техиму йеқинлишип, бир иттипаққа бирлишиш мумкинчиликиму бар, бирақ мундақ мумкинчилик чоң әмәс. Өз мунасивәтлирини қандақтур бир һәрбий-сиясий иттипаққа айландуруш һәр икки мәмликәт үчүн пайда елип кәлмәйду. Бу биринчидин, уларниң дипломатийәлик нийәтлирини чәклиши мумкин. Йәнә бир тәрәптин, уларниң арисида мәлум бир қариму-қаршилиқларму мәвҗуттур.”

“русийә гезити” дә берилгән владимир кулагин вә александир нехотинаниң “хитайлар-адити бойичә күтүп-ойланғичә, русийә қазақистанға өз әскәрлирини киргүзүвалди” намлиқ мақалисидә, русийә вә хитайниң мәркизий асиядики мәнпәәтлири тоғрисида тохталған. Мақалидә дейилишичә, хитайниң өткән йили мәркизий асия дөләтлиригә салған омумий мәбләғ миқдари 17 милярд долларни тәшкил қилған болса, шуниң йерими қазақистанға селинған иклән. Буниңдин ташқири хитай йеқинқи үч йил ичидә мәркизий асия дөләтлиригә 500 милйон доллар мәбләғ аҗритишни, шуниңдәк 50 милйон ваксина һәм 1200 оқуғучиға оқуш пули беришни вәдә қилған.

Мақалидин мәлум болушичә, хитай мәркизий асия мәмликәтлириниң иқтисадиға мәбләғ селиш билән бир қатарда, бу районда өзиниң һәрбий күчилирини күргүзүшни күчәйтишкә киришкән. Хитай 2018-йили таҗикистанниң уйғур ели билән чегридаш тағлиқ бәдәхшан аптоном областида биринчи һәрбий базисини қурған болса, әмди йеқинда хитай таҗикистанниң йәнә шу уйғур ели билән чегридаш афғанистанниң вахан коридориға йеқин районида иккинчи һәрбий базисини қурушни қарар қилмақта. Русийәлик мутәхәссис василий кашин хитайниң таҗикистандики һәрбий күчиниң орунлишишиниң русийә бихәтәрликигә вә униң бу райондики мәнпәәтлиригә хәвп туғдурмайдиғанлиқини оттуриға қойған.

Йәнә бир русийәлик мутәхәссис андрей казансеф русийә вә хитайниң барлиқ саһәләрдә һәмкарлишип келиватқан болсиму, пәқәт иқтисадий саһәдила риқабәт мәвҗут екәнликини билдүргән.

Руслан изимоф русийә вә хитайниң мәркизий асиядики мәнпәәтлири һәққидә тохтилип, мундақ деди: “улар мәлум дәриҗидә бир-биригә мас кәлсиму, әмма омумән өзара риқабәткә игә. Йәни хитайниң мәркизий асиядики иқтисадий тәсириниң һәддидин ташқири өсүши русийәгә анчә яқмайду. Йәнә бир тәрәптин, москваму өзлириниң бу райондики иқтисадий амиллириниң чәкләнгәнликини сезип туриду. Шундақтиму москва сиясий вә һәрбий-сиясий дәриҗидә өзиниң бу райондики тәсир даирисиниң қудритини техиму күчәйтишкә тиришиду. Москва йеқинда қазақистанда йүз бәргән январ вәқәлиридә пәйда болған мәсилиләрни хитайға мәлум қилмай һәм униңсиз һәл қилалайдиғанлиқини әмәлийәттә көрсәтти. Бу русийә вә хитайниң бу райондики қариму-қаршилиқлириниң бир мисалидур. Мубада русийә вә хитай оттурисида бирәр иттипақ түзүлсә, бу мәркизий асия мәмликәтлири үчүн интайин қийин болиду, чүнки ташқий сиясий истратегийәдә, бизниң көп тәрәплимилик сияситимиздә тәңпуңлуқ бузулиду. Йәни биз русийә билән болимизму яки хитай билән болимизму, дегән таллашта қалимиз. яки болмиса ғәрб әллири билән мунасивәтләрни орнитишқа тоғра келиши мумкин. Биз һәм русийәдин, һәм хитайдин қечип кетәлмәймиз. Бу йәрдә җуғрапийә, сиясәт, иқтисад, дөләт хәвпсизлики мәсилилири мәвҗут. Шуңа бу икки шерикниң яки қошниларниң бир-бири билән һәддидин ташқири йеқинлишип кетиши, бу районға бәзи хәвп-хәтәрләрни вә тәвәккәлчиликләрни елип келиши мумкин.”

Зияритимизни қобул қилған р. Сүлейменоф намидики шәрқшунаслиқ институтиниң йетәкчи илмий хадими, сиясәтшунас еркин байдароф мундақ деди: “русийә вә хитайниң йеқинлишиши бу тәбий җәрян болуп, бу икки мәмликәт америкаға қарши турушта бир-бирини қоллап-қувәтлимәктә һәм дунявий сиясәт мәсилилиридә бир пүтүн механизим сүпитидә алға чиқмақта. Мәркизий асия әллиригә бу вәзийәттә адәттә русийәни яки хитайни таллашқа тоғра келиду. Мениңчә, бу вәзийәттә мәркизий асия әллириниң пайтәхтлири һәр икки мәмликәтни бирдәк қобул қилиду. Чүнки улар сиясий вә иқтисадий җәһәттин мәлум дәриҗидә уларға беқинди һаләттә. Буни иқрар қилиш лазим. Бу җәһәттә мәркизий асия әллиригә русийә-хитай сиясий вә иқтисадий қапқинидин қутулушниң бир пүтүн истратегийәсини ишләп чиқиши лазим. Бу қапқанда қелип, кейин униңдин бошап чиқиш қийин болиду. Йәнә бир тәрәптин, ейиқ вә әждиһаниң мәркизий асия әллиригә нисбәтән бирикиши, бу районда һәм сиясий һәм иқтисадий турақлиқни тәминләшкә елип келиши мумкин. Әмма бу җәһәттә мәркизий асия әллиригә өзлириниңму миллий мәнпәәтлирини унтуп қалмаслиқи зөрүрдур. Һазир шуниңға охшаш хәвпләргә қарши туруш үчүн мушундақ бир пүтүн истратегийәни шәкилләндүрүш зөрүрийити өсмәктә.”

Тарихтин мәлум болушичә, өткән әсирниң 60-йиллириға кәлгәндә русийә вә хитай оттурисидики қариму-қаршилиқ күчийип, улар әшәддий дүшмәнләргә айланғанди. Бу һәтта 1969-йили даманск арили вә җаланашкөли районлирида икки дөләт оттурисида қораллиқ тоқунушларғиму елип кәлгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.