Rusiye bilen xitayning yéqinlishishi merkiziy asiya ellirige némilerni élip kélishi mumkin?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2022.02.02
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Rusiye bilen xitayning yéqinlishishi merkiziy asiya ellirige némilerni élip kélishi mumkin? Xitay re'isi shi jinping bilen rusiye prézidénti putin krémil sariyigha söhbet söhbet üchün kirip kétiwatqan körünüsh. 2019-Yili 5-iyun, moskwa, rusiye.
AP

Kéyinki waqitlarda amérika bashliq gherb döletlirining rusiye we xitaygha qarita qolliniwatqan jaza tedbirliri sewebidin, rusiye bilen xitayning yéqinlishishqa qarap méngiwatqanliqi melum. Bu ehwal dunyaning her qaysi ammiwiy axbarat wasitilirining qiziq témilirining birige aylanmaqta.

Rusiyening “Nézawisimaya gazéta”, yeni “Musteqil géziti” de élan qilin'ghan “Aliy iqtisad mektipi” milliy tetqiqat uniwérsitétining proféssori aléksandir lukinning “Rusiye-xitay yéqinlishishi: paydisi we xewpliri” namliq maqalida éytilishiche, bu ikki memliket otturisidiki yéqinlishish ötken esirning ikkinchi yérimida bashlan'ghan bolup, bezi mutexessisler bu yéqinlishishning herbiy ittipaqqa yaki bolmisa az dégende heqiqiy bir ittipaqqa élip kélidighanliqini ilgiri sürüp kelgeniken. Bügünki weziyette rusiye bilen xitay ukra'ina we teywen mesiliside bir-birini qollap, amérika bashliq gherb döletlirining bu rayonlardiki siyasitige qarshi turmaqta. Heqiqetenmu rusiye we xitay bügünki künde özlirining dölet bixeterlikidin endishe qilmaqta. Maqale aptorining pikriche, rusiyening xitay bilen yéqinlishishi birinchi nowette rusiyening öz igilik hoquqini, térritoriye pütünlikini we bezi rayonlardiki tesir da'irisini saqlap qélishqa purset yaritip béridiken. Ikkinchi tereptin, bu ikki memliketning yéqinlishishi, öz ara riqabetchilikning ösüshige élip kélishimu mumkin bolup, rusiye xitay bilen bolghan yéqinchiliqni saqlap qélish üchün ikki dölet arisidiki bezi mesililerge köz yumushqa mejbur bolmaqtiken. Aptor maqaliside mundaq misallarni keltüridu: rusiyede xitayning ammiwi axbarat wasitiliri erkin tarqalsa, xitayda barliq chet el ammmiwi axbarat wasitilirining tarqilishi qanun tereptin men'iy qilinidiken. Buningdin tashqiri, ikki tereplimilik muzakire höjjetliride xitay atalghulirini köplep paydilinish adetke aylan'ghan. Shuningdek xitay diplomatiyesining istili rusiyegimu tarap, bezide xitay diplomatliri öz nutuqlirida qopalliq qilip, rusiye alimliri we zhornalistlirigha qandaq yézish we sözlesh lazimliqini körsitidiken. Hetta rusiyede bilim éliwatqan xitay oqughuchiliri xitay toghriliq selbiy pikirlerdin narazi bolup, qarshiliq bildürüwatqanliqi otturigha qoyulghan.

Maqale axirida aptor bezi rusiyelik mutexessislerning kéyinki waqitlarda ikki dölet munasiwetlerning yaman'gha aylinip kétishidin endishe qilidighanliqini bildürgen.

Undaqta, rusiye bilen xitayning dawamliq yéqinlishishigha qanchilik asas bar?

Tonulghan qazaqistanliq xitayshunas, “Sinopsis” merkiziy asiyada xitayni tetqiq qilish merkizining mudiri ruslan izimof, rusiye bilen xitayning yéqinlishishi toghriliq mesilining buningdin ilgiri, yeni bolupmu 2014-yili rusiye we gherb otturisida ukra'ina we atalmish qirim mesilisi peyda bolghanda meydan'gha chiqqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Moskwa we béyjing otturisidiki munasiwetler birinchi nöwette iqtisad we herbiy-téxnikaliq sahede téximu keng da'irilik xaraktérge ige bolushqa bashlidi. Kéyinki waqitlarda rusiye we xitay otturisidiki munasiwetlerning siyasiy we xelq'ara sahelerdiki bezi mesililer boyichimu yéqinlishawatqanliqini bayqawatimiz. Shu jümlidin rusiye we xitayning, mesilen, süriye, afghanistan'gha oxshash xelq'ara mesililerdiki birleshken we uyghunlashqan heriketlirini atashqa bolidu. Mundaq ehwalni ularning birleshken döletler teshkilatining xewpsizlik kéngishi mejlisliridimu körüshke bolidu. Elwette, bu ikki dölet munasiwetlirining téximu yéqinliship, bir ittipaqqa birlishish mumkinchilikimu bar, biraq mundaq mumkinchilik chong emes. Öz munasiwetlirini qandaqtur bir herbiy-siyasiy ittipaqqa aylandurush her ikki memliket üchün payda élip kelmeydu. Bu birinchidin, ularning diplomatiyelik niyetlirini cheklishi mumkin. Yene bir tereptin, ularning arisida melum bir qarimu-qarshiliqlarmu mewjuttur.”

“Rusiye géziti” de bérilgen wladimir kulagin we aléksandir néxotinaning “Xitaylar-aditi boyiche kütüp-oylan'ghiche, rusiye qazaqistan'gha öz eskerlirini kirgüzüwaldi” namliq maqaliside, rusiye we xitayning merkiziy asiyadiki menpe'etliri toghrisida toxtalghan. Maqalide déyilishiche, xitayning ötken yili merkiziy asiya döletlirige salghan omumiy meblegh miqdari 17 milyard dollarni teshkil qilghan bolsa, shuning yérimi qazaqistan'gha sélin'ghan iklen. Buningdin tashqiri xitay yéqinqi üch yil ichide merkiziy asiya döletlirige 500 milyon dollar meblegh ajritishni, shuningdek 50 milyon waksina hem 1200 oqughuchigha oqush puli bérishni wede qilghan.

Maqalidin melum bolushiche, xitay merkiziy asiya memliketlirining iqtisadigha meblegh sélish bilen bir qatarda, bu rayonda özining herbiy küchilirini kürgüzüshni kücheytishke kirishken. Xitay 2018-yili tajikistanning Uyghur éli bilen chégridash taghliq bedexshan aptonom oblastida birinchi herbiy bazisini qurghan bolsa, emdi yéqinda xitay tajikistanning yene shu Uyghur éli bilen chégridash afghanistanning waxan koridorigha yéqin rayonida ikkinchi herbiy bazisini qurushni qarar qilmaqta. Rusiyelik mutexessis wasiliy kashin xitayning tajikistandiki herbiy küchining orunlishishining rusiye bixeterlikige we uning bu rayondiki menpe'etlirige xewp tughdurmaydighanliqini otturigha qoyghan.

Yene bir rusiyelik mutexessis andréy kazanséf rusiye we xitayning barliq sahelerde hemkarliship kéliwatqan bolsimu, peqet iqtisadiy sahedila riqabet mewjut ékenlikini bildürgen.

Ruslan izimof rusiye we xitayning merkiziy asiyadiki menpe'etliri heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Ular melum derijide bir-birige mas kelsimu, emma omumen öz'ara riqabetke ige. Yeni xitayning merkiziy asiyadiki iqtisadiy tesirining heddidin tashqiri ösüshi rusiyege anche yaqmaydu. Yene bir tereptin, moskwamu özlirining bu rayondiki iqtisadiy amillirining cheklen'genlikini sézip turidu. Shundaqtimu moskwa siyasiy we herbiy-siyasiy derijide özining bu rayondiki tesir da'irisining qudritini téximu kücheytishke tirishidu. Moskwa yéqinda qazaqistanda yüz bergen yanwar weqeliride peyda bolghan mesililerni xitaygha melum qilmay hem uningsiz hel qilalaydighanliqini emeliyette körsetti. Bu rusiye we xitayning bu rayondiki qarimu-qarshiliqlirining bir misalidur. Mubada rusiye we xitay otturisida birer ittipaq tüzülse, bu merkiziy asiya memliketliri üchün intayin qiyin bolidu, chünki tashqiy siyasiy istratégiyede, bizning köp tereplimilik siyasitimizde tengpungluq buzulidu. Yeni biz rusiye bilen bolimizmu yaki xitay bilen bolimizmu, dégen tallashta qalimiz. Yaki bolmisa gherb elliri bilen munasiwetlerni ornitishqa toghra kélishi mumkin. Biz hem rusiyedin, hem xitaydin qéchip kételmeymiz. Bu yerde jughrapiye, siyaset, iqtisad, dölet xewpsizliki mesililiri mewjut. Shunga bu ikki shérikning yaki qoshnilarning bir-biri bilen heddidin tashqiri yéqinliship kétishi, bu rayon'gha bezi xewp-xeterlerni we tewekkelchiliklerni élip kélishi mumkin.”

Ziyaritimizni qobul qilghan r. Süléyménof namidiki sherqshunasliq institutining yétekchi ilmiy xadimi, siyasetshunas érkin baydarof mundaq dédi: “Rusiye we xitayning yéqinlishishi bu teb'iy jeryan bolup, bu ikki memliket amérikagha qarshi turushta bir-birini qollap-quwetlimekte hem dunyawiy siyaset mesililiride bir pütün méxanizim süpitide algha chiqmaqta. Merkiziy asiya ellirige bu weziyette adette rusiyeni yaki xitayni tallashqa toghra kélidu. Méningche, bu weziyette merkiziy asiya ellirining paytextliri her ikki memliketni birdek qobul qilidu. Chünki ular siyasiy we iqtisadiy jehettin melum derijide ulargha béqindi halette. Buni iqrar qilish lazim. Bu jehette merkiziy asiya ellirige rusiye-xitay siyasiy we iqtisadiy qapqinidin qutulushning bir pütün istratégiyesini ishlep chiqishi lazim. Bu qapqanda qélip, kéyin uningdin boshap chiqish qiyin bolidu. Yene bir tereptin, éyiq we ezhdihaning merkiziy asiya ellirige nisbeten birikishi, bu rayonda hem siyasiy hem iqtisadiy turaqliqni teminleshke élip kélishi mumkin. Emma bu jehette merkiziy asiya ellirige özliriningmu milliy menpe'etlirini untup qalmasliqi zörürdur. Hazir shuninggha oxshash xewplerge qarshi turush üchün mushundaq bir pütün istratégiyeni shekillendürüsh zörüriyiti ösmekte.”

Tarixtin melum bolushiche, ötken esirning 60-yillirigha kelgende rusiye we xitay otturisidiki qarimu-qarshiliq küchiyip, ular esheddiy düshmenlerge aylan'ghandi. Bu hetta 1969-yili damansk arili we jalanashköli rayonlirida ikki dölet otturisida qoralliq toqunushlarghimu élip kelgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.