Chet'el metbu'atliri: ortaq istratégiyisi bolmighan “Istratégiyilik shérikler”

Ixtiyariy muxbirimiz azad qasim
2013.03.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shi-jinping-rusiye-ziyaret-moskwa.jpg Xitayning yéngi re'isi shi jinping repiqisi péng liyu'an ayropilan bilen moskwagha keldi. 2013-Yili 22-mart, rusiye.
AFP

Xitayning yéngi re'isi shi jinpingning otken hepte axirida rusiyige qilghan ziyariti xelq'ara metbu'atlarda qiziq témigha aylandi. Gerche her ikki dölet rehberliri rusiye bilen xitayning istratégiyilik shériklik munasiwitining muhimliqini tekitleshken bolsimu, biraq xelq'ara metbu'atlar bu ikki qoshna dölet otturisida héchqandaq ortaq istratégiyining yoqluqini bildürüshti.

“Gérmaniye awazi”radi'osining yekshenbe künidiki xewirige qarighanda, rusiye prézidénti putin xitay re'isini kütüwélish murasimida qilghan sözide xitay bilen rusiye otturisidiki istratégiyilik shériklik munasiwet dunyada téximu adil bolghan yéngi tertip berpa qilishqa yardem béridighan döletler ara munasiwetning ülgisi dep tekitligen. Halbuki, “Frankifort géziti” ning muskwada turushluq muxbirining bergen xewiride gé'opolitikiliq nuqti'inezerdin qarighanda, rusiye bilen xitaydin ibaret bu ikki atalmish“Istratégiyilik shérikler”ning riqabet bilen tolghan munasiwitining ikki döletke ortaq bolghan istratégiyining barliqqa kélishige yol bermeydighanliqi hemde shi jinpingning bu qétimqi ziyaritiningmu bu haletni özgertelmeydighanliqi otturigha qoyulghan.

Xewerde bu ikki döletning rusiyining arqa hoylisi hésablan'ghan ottura asiyadiki keskin riqabiti heqqide toxtilip mundaq déyilidu:
Xitay “Shangxey hemkarliq teshkilati”din paydilinip ottura asiyadin ibaret rusiyining “Arqa hoylisi” dep qarilidighan, mol tebi'iy bayliqqa ige bolghan bu rayon'gha qaratqan siyasiy we iqtisadi kéngeymichilikini barghanséri kücheytiwatidu. Rusiyige nisbeten éytqanda, “Shangxey hemkarliq teshkilati” xitayning ottura asiya istratégiyisini közitishtiki bir wasite dep qaralsimu, biraq ottura asiya döletlirini iqtisadi jehettin kontrol qilalaydighan mebleghning yétishsizliki sewebidin rusiye bu rayondiki menpe'etdarliq ornidin ayrilip qélishi mumkin. Xitay bolsa özining ghayet zor iqtisadi küchige tayinip ottura asiyadiki chirikleshken hakimiyetlerni paydigha qiziqturush usuli arqiliq ötken yili türkmenistandin Uyghur élige tutushidighan 1833 kilométirliq tebi'iy gaz yetküzüsh liniyisini püttürüp ishqa kirishtürdi. Béyjing da'iriliri yene qazaqistan hem özbékistanlar bilen ottura asiya-xitay tebi'iy gaz yetküzüsh liniyisi kélishimi imzalashqa yétishti. Netijide rusiye bügün'giche behrimen bolup kéliwatqan ottura asiyaning tebi'iy gazini bir terep qilishtiki xojayinliq ornidin mehrum boldi.

Nöwette amérika we nato qoshunlirining 2014-yilning axirida afghanistandin qoshun chékindürüshige egiship ottura asiyada barliqqa kélidighan tinchsiz weziyet rusiye bilen xitaydin ibaret bu rayonni öz kontrolluqigha élish üchün riqabetlishiwatqan ikki dölet eng köngül bölidighan mesilige aylinip qaldi. Bolupmu xitay hakimiyiti afghanistandiki taliban küchlirining künsanap zoriyishi netijiside ottura asiyada barliqqa kélidighan “Islam bahari” shamilining musteqilliq dawasi qiliwatqan Uyghurlarning pa'aliyetlirini janlanduruwitishidin hemde xitayning asasliq énérgiye menbesi bolghan bu rayonda kütülmigen dawalghushlarning yüz bérishidin hemmidin bek xewpsireydu.

Ottura asiyaning 2014-yildin kéyinki xewpsizliki heqqide tehlil yürgüzgüchilerning bildürüshiche, bu “Altun tawaq”ni özining qiliwélish meqsitide ochuq-ashkara riqabetlishiwatqan atalmish “Istratégiyilik shérik”ler otturisida shöhbisizki, ortaq bir istratégiyining bolushi shundaqla ularning ottura asiyaning 2014-yildin kéyinki muqimliqigha heqiqiy kapaletlik qilalaydighan döletler ara istratégiye tüzüp chiqalishi mumkin emes. Xuddi rusiye prézidénti putin bilen yéqin munasiwette bolghan özbékistanliq milyardir elishir osmanufning bildürginidek “Qachaniki ottura asiya öz kontrolluqidin chiqip ketkendila, bundaq bir istratégiye barliqqa kélishi mumkin”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.