Sowét ittipaqi we qizil xitay néme üchün bir-biri bilen yamanliship qaldi? (1)

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2014-11-18
Share

Buningdin 65 yil muqeddem, yeni 1949-yilning dékabir éyida xitay kommunistlirining rehbiri maw zédung sowét ittipaqini deslepki qétim ziyaret qilghan idi. U stalin bilen muzakire yürgüzüp, netijide 1950-yilning béshida dostluq, ittipaqliq we öz-ara yardem heqqide kélishimge qol qoyuldi.

Yéqinda "Séntir asiya" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan wiktor rilskiyning "Néme üchün maw zédung sowét ittipaqidin renjidi?" namliq maqaliside xitay xelq jumhuriyiti we sowét ittipaqi otturisidiki munasiwetlerge da'ir melumatlar keltürülgen. Maqalide éytilishiche, 1949-yilqi uchrishish dawamida maw stalinning yazliq öyide ikki ay yashap, asasiy jehettin stalin bilen söhbetleshken we hetta ikkisi dost bolupmu ülgürgen idi. Bu waqitta ikki memliket otturisida kélishim imzalan'ghan bolsimu, maw zédung bu qétim jarangliq siyasiy tekliplerni otturigha tashlimidi. Peqet sekkiz yildin kéyin, yeni 1957-yilning noyabir éyida u, qoshna döletke ikkinchi qétim kelginide, elde weziyet bashqichirek qéliplashqan idi. Sewebi 1953-yili stalin wapat bolup, hakimiyet béshigha nikita xrushof kelgendin kéyin, sowét döliti we partiye siyasitide bir qatar özgirishler yüz bériwatatti.

1957-Yili 18-noyabirda moskwada ötken kommunistik we ishchilar partiyilirining 64-mejliside bashqilar bilen bir qatarda maw zédungmu nutuq qilghan bolup, u mundaq dégen idi "Men xelq'ara weziyette hazir yéngi burulush peyti yétip keldi, dep hésablaymen. Alemde hazir ikki shamal chiqiwatmaqta: sherq tereptin we gherb tereptin. Xitayda mundaq ibare bar: 'ya sherq shamili gherb shamilini yéngidu, ya gherb shamili sherq shamilini yéngidu.' men hazirqi weziyet sherq shamilining gherb shamili üstidin höküm sürüwatqanliqi bilen xaraktérlinidu, dep hésablaymen!" maqale aptori buni mundaq dep chüshendüridu: "Mawning néme üchün shundaq dep hésablighanliqi chüshiniksiz, sowét ittipaqida del shu chaghda gherb shamili séziliwatatti. 1956-Yilning féwralida sowét ittipaqi kommunistik partiyisining 20-qurultiyi ötken bolup, uningda xrushof stalinning shexske chuqunushi toghriliq meshhur nutqi bilen sözge chiqqan idi. Qurultayning idiyisini bir nechche söz bilen izhar qilishqa bolatti: barliq gunahlarda stalin eyiblik." ene shu waqitta xrushof, w. Rilskiyning éytishiche, seyyarining birinchi kommunisti süpitide stalinning epti-beshirini échip tashlap, elde yüz bergen barliq kélishmesliklerni stalin'gha artqan idi. Xrushofning sözi xitay rehberlikide qattiq ghulghula kötirip, netijide bu, bara-bara hetta ikki dölet otturisida qoralliq toqunushlarghimu seweb bolup keldi.

1957-Yili 19-noyabirda mawning teshebbusi bilen, uning sowét ittipaqi tashqi ishlar ministiri andréy gromiko bilen uchrishishi bolup ötti. Mezkur uchrishishta maw zédung mundaq dégen idi: "Bizning oyimizche, stalinning töhpi'a'i texminen 70 pirsent, xataliqi 30 pirsent... Biz siler bilen shu mesilide kélishmeymizki, stalinning qilghan xizmetliri we xataliqlirining da'irisi tégishlik derijide éniqlanmidi. Bu so'al peqet stalin'ghila emes, belki pütkül sowét ittipaqi kommunistik partiyisi, pütkül sowét xelqige tégishlik, sewebi stalin hayat waqitta 30 yil ichide inqilab we sotsiyalizm qurulushi tamamlandi, ulugh weten urushida ghalibiyet qolgha keltürüldi." maqale aptori mawning bu sözlirini mundaq dep analiz qilidu: "Stalin xizmetliridiki 70:30 dégen matématikiliq mezmundiki proportsiye mawgha shundaq yaqtiki, u buni öz shexsiyige nisbeten qollandi. 1961-Yili u mundaq dégen idi: "méning qilghan ishimni qandaq bahalashqa bolidu? eger ijabiyliq yetmish pirsentke, yamini ottuz pirsentke ige bolsa, men buningdin bek razi bolghan bolar idim. Men özümning kamchiliqlirini yoshurmaymen, men ewliya emes". Bu jeryanda maw zédung özining wapatidin kéyin ademler uninggha del shundaq baha béridu, dep ishen'gen édi." melum bolushiche, maw buningdin kéyinmu ikkitereplimilik ziyaretlerde we uchrishishlarda xrushof we omumen, sowét ittipaqini bir qanche qétim eyibligen idi.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas konstantin siroyézhkin mushu mesilige da'ir öz qarashlirini otturigha qoyup, mundaq dédi:
-Ular, omumen, tarixta dayim bir-biri bilen yaxshi bolmay kelgen. Eger omumen sowét-xitay munasiwetlirige kelsek, bu munasiwetler 60-yillarning bashlirida buzulushqa yüzlendi. U waqitta xrushof bilen maw zédung otturisida üzülüsh yüz berdi. Ular bir-birini yaqturmaytti. Sewebi stalin ölgendin kéyin maw özini xelq'ara kommunistik heriketning rehbiri, dep hésablidi. Bu, elwette, xrushofqa yaqmidi. Maw zédung 1957-yili moskwada ötken kommunistik we ishchilar partiyilirining mejliside sözge chiqip, özini bash inqilabchi dep körsetken idi. Bu yighinda ikki terep bir kélishimge kelmekchi bolsimu, amma bu qétim emdi partiyiler otturisida parchilinish yüz berdi. Ular bir-birining namigha xéle köp yaman sözlerni éytti. Maw zédung bilen xrushofning shexsiy munasiwetliri intayin yaman bolghan idi. Emdi stalindin maw zédung chöchetti. Sewebi stalin alahide bir shexs bolup, urush dewridimu, uningdin kéyinmu xelq'ara kommunistik heriketning lidéri süpitide köpchilikke tonulghan idi."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet