Сәуди әрәбистан билән “толуқ һәмкарлиқ” орнитиватқан хитай, американиң орнини алаламду?

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.06.14
seudi-xitay-Mohammad-bin-Salman-shi-jinping-2022.jpg Сәуди әрәбистан тәхт вариси шаһзадә муһәммәд бин салман хитай рәиси ши җинпиңни күтүвалди. 2022-Йили 8-декабир, сәуди.
REUTERS

1980-Йиллардин башлап уйғур мусулманлири һәр йили дегүдәк һәҗ-тавабқа баридиған сәуди әрәбистан илгири америка билән йеқин достлуқ орнатқан дөләт болуп, йеқинқи йиллардин бери хитай билән иқтисадий һәмкарлиқини давамлиқ күчәйтмәктә.

Америкада чиқидиған “дипломат” журнили 12-июн елан қилған бир мақалидә, сәуди әрәбистан һөкүмитиниң асаслиқ дости болған американиң орнини һазир хитайниң еливатқанлиқи, икки тәрәп содисида долларниң орнини хитай пулиниң игиләш еһтимали барлиқи, әмма буниң асан әмәлгә ашмайдиғанлиқи һәққидә тәһлил йүргүзүлгән.

Сәуди әрәбистан һөкүмити гәрчә хитайдин келидиған вақитлиқ иқтисадий мәнпәәт билән америка-сәуди арисидики узун муддәтлик истратегийәлик һәмкарлиқ оттурисида тәңпуңлуқ һасил қилмақчидәк көрүнсиму, буниң қанчилик узун давамлишалайдиғанлиқи, оттура шәрқтики күчләр риқабити вә хәлқара вәзийәтниң давалғушлириға қанчилик бәрдашлиқ берәләйдиғанлиқи намәлум икән.

Хәвәрләрдин мәлум болғинидәк, 2023-йил 12-айда сәуди әрәбистаниниң вәлиәһдиси муһәммәд бин салман билән хитай рәиси ши җинпиң көрүшүп, “толуқ истратегийәлик һәмкарлиқ” орнатқанлиқини җакарлиғаниди; 2023-йил 8-айда, җәнубий африқада өткүзүлгән “алтун кесәк дөләтлири йиғини” ға рәсмий шәкилдә тәклип қилинған сәуди әрәбистан хитай, русийә, биразилийә, һиндистан қатарлиқ дөләтләрниң қатарида, ташқи сода вә иқтисадий һәмкарлиқ пилани музакирисигә қетилғаниди. Хитайниң “бир бәлбағ бир йол” пилани билән сәуди әрәбистаниниң “2023-йиллиқ пилани” бир-биригә маслашқан болуп, буниңға ғайәт зор миқдарда мәбләғ селиш пиланланған. Сәуди әрәбистани бу пилан арқилиқ өзиниң көп мәнбәлик иқтисадини гүлләндүрүп, пәқәт нефитқила тайинип қелиштин қутулмақчи болған. 2024-Йил 5-айниң 21-күнидин 22-күнигичә сәуди әрәбистани малийә министири билән хитай малийә министири сөһбәт өткүзүп, сүний әқил, йешил енергийә вә әқлий иқтидарлиқ шәһәр қурулуши саһәлиридә һәмкарлиқни күчәйтишни тәкитлигән.

Америкада яшаватқан иқтисад пәнлири доктори қәйсәр миҗит сәуди әрәбистани билән хитайниң иқтисадий һәмкарлиқи тарихтин буян әң юқири пәллигә чиққан тәқдирдиму, долларниң йәнила сәуди әрәбистанда мутләқ үстүнлүкни сақлап туридиғанлиқини билдүрди.

Америкадики рәнд сиясәт тәтқиқат орниниң истратегийә вә хәвпсизлик мутәхәссиси, доктор раймонд ко (Raymond Kuo) ниң қаришичә, хитай сәуди әрәбистан билән иқтисадий һәмкарлиққа тайинипла, американиң орнини алалмайдикән, хитай пулиму долларниң орнини басалмайдикән. У мундақ деди:

“нефит доллар билән һесаблиниду, бу арқилиқ америка пүтүн дунядики енергийә базириға наһайити чоң тәсир көрситиду. Мана бу американиң күчи вә тәсириниң келиш мәнбәсидур. Мән хитайни сәудидин сетивалған нефитни русийәгә тошумдикин дәп гуман қилимән. Буниң қисмән сәвәби, хитай пули ташқи перевот записи һесабланмайду. Хитайму өзиниң пулини ташқи перевот записи қилмайдиғанлиқини билдүрди, қилай десиму қилалмайду, чүнки хитайда өзиниң пулини доллардәк күчлүк қилалайдиған иқтидар һазирланмиған. Оттура шәрқтики дөләтләрму америка доллирини әң ишәнчлик пул дәп һесаблайду вә ташқи содида доллар ишлитиду”.

Америкадики сиясий анализчи андерс кор бу һәқтә радийомизға язмичә йоллиған инкасида мундақ дәйду: “хитай сәуди билән болған содида, җүмлидин енергийә вә йерим өткүзгүч мәһсулатлар содисида хитай пули ишлитишни үмид қилиду, гәрчә бу тәс болсиму, имкансиз әмәс. Нөвәттә, русийә билән хитай арисидики содиниң көп қисми хитай пули билән һесаблиниватиду. Хитай йәнә американиң бесимиға қаримай өзиниң пули билән сәудидин нефит елишни үмид қилмақта. Әмма ундақ қилса сәуди әрәбистани американиң бесимиға учрайду, америка нефит содисида доллар ишлитишни тәләп қилиду, чүнки бу американиң дуня пул-муамилә саһәсидики йетәкчи орнини қоғдашқа пайдилиқ. Һазир һәр қайси дөләтләрдики банкилар хитай пулини синақ қилиштин ваз кечип, доллар записини қайта ашурмақта. Хитай болса, һәдәп алтун записи топлимақта, шундақтиму хитайниң қолидики доллар йәнила алтундин көп. Әгәр хитайму долларға тайинип өз байлиқиниң қиммитини сақлиған тәқдирдә, униң хәлқарадики орниму унчә тез гумран болмайду”.

“дипломат” журнилидики мақалидә көрситилишичә, хитайниң сәуди әрәбистан билән алаһидә һәмкарлишишидики мәқсити оттура шәрқтә хитайниң тәсирини күчәйтип, американиң тәсирини төвән нуқтиға чүшүрүш икән. Хитай әмәлийәттә оттура шәрқтила әмәс, дуняниң башқа җайлиридиму американиң орниға хирис қиливатқан болуп, ши җинпиңниң ғайиси көп қутуплуқ дуня тәртипи бәрпа қилиш икән. Һалбуки, америка билән сәуди әрәбистаниниң мунасивитиниң йилтизи чоңқур болуп, иқтисад вә һәрбий җәһәттики һәмкарлиқи йәнила күчлүк икән. Сәуди әрәбистаниниң иқтисади америка билән зич мунасивәтлик болуп, нефит содиси йәнила долларни асас қилидикән. Шуңа сәуди әрәбистаниниң иқтисади долларниң қиммити һәм дуня нефит базириниң әһвали билән биваситә бағланғаникән. Америкаға селиштурғанда, хитайниң сәуди әрәбистан билән қурған мунасивитиниң тарихи қисқа, һәмдә бу мунасивәт пәқәт енергийә вә иқтисад биләнла чәклинидикән. Йәнә келип, хитай сәуди әрәбистаниниң асаслиқ дүшмини болған иран вә иран қоллаватқан йәмән, сүрийә, ливандики қораллиқ күчләрниң тәһдитини йоқиталмайдикән. Һәтта хитай ирандинму нефит елип уни қоллайдикән. Бундақ әһвалда сәуди әрәбистаниниң йәнила америкаға таянмай амали йоқ икән. Америка йеқинда сәуди әрәбистан билән икки тәрәплик дөләт мудапиә келишими имзалайдиған болуп, бу келишим американиң сәуди әрәбистанини қоғдаш салмиқини күчәйтидикән. Бу келишим бойичә, сәуди әрәбистани америка тәминлигән илғар қоралларни ишлитидикән; әмма хитайдин қорал алмайдикән, шундақла хитайниң сәудиға мәбләғ селишини чәкләйдикән.

Раймонд ко бу һәқтики көз қаришини билдүрүп мундақ деди: “мәнчә, америка әмәлийәттә хитай билән сәуди әрәбистан оттурисида иқтисадий һәмкарлиқ болушини қобул қилиши мумкин. Сода мунасивити дегәндә, һәр икки тәрәп тәң пайда елишни көзләйду. Әгәр мунасивәтни ахирлаштурса, һәр икки тәрәп тәң зиян тартиду. Хитай әгәр башқа дөләтләр билән хәвпсизлик җәһәттә һәмкарлашмиса, у райондики тәсириму чәклик болиду. Хәвпсизлик мунасивити бир дөләтниң муқимлиқ асасидур. Әгәр хитай буниңға қетилишни халимиса, пәқәт иқтисадий мунасивәт арқилиқла еришкән тәсири қаттиқ чәклимигә учрайду”.

Доктор андерс кор мундақ дәйду: “дөләтләрниң һәммиси дегүдәк хитай армийәсигә ишәнмәйду. Чүнки хитай қошна дөләтләрниң һәммисигә дегүдәк таҗавуз қилди; тәйвәндин башқа йәнә, японийә, филиппин, малайсия, бируни қатарлиқ дөләтләрниң деңиз тәвәликигә кирипла қалмай, һиндистан билән бутанға таҗавуз қилди. Булар хитайни хәвпсизлик җәһәттә ишәнчсиз шериккә айландурди. Йәнә бир җәһәттин, америка қошна дөләтләр вә шериклири үчүн қурбан бериш бәдилигә земинини кеңәйтмигәнликини көп қетим испатлиди. Сәуди әрәбистан хитайға мәңгү ишәнмәйду, чүнки хитай уйғур мусулманлириға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқан һәм қошна земинларға таҗавуз қилидиған бир дөләт”.

“дипломат” журнилидики мақалидә мундақ дейилгән: “америка билән хитайниң барғанчә күчийиватқан риқабитидә, сәуди әрәбистаниниң гео-сиясий майиллиқи (йәни америка билән хитайдин қайси тәрәпкә ағидиғанлиқи) наһайити муһим. Үзлүксиз өзгириватқан вәзийәт вә тарихий арқа көрүнүш сәуди әрәбистаниниң мәйданиға тәсир көрситидиған икки муһим амилдур. Хитай бәлким иқтисадий тәдбир арқилиқ вәзийәтни өзгәртиши һәмдә сәудиниң қисқа муддәтлик нишанини әмәлгә ашурушиға ярдәм қилиши мумкин. Әмма хитай, сәуди әрәбистан билән американиң хәвпсизлик җәһәттики мустәһкәм иттипақлиқи вә һәмкарлиқиға тәң келәлмәйду. Шуңа, сәудиниң хитай билән иқтисадий һәмкарлиқи давамлиқ күчәйгән тәқдирдиму, сәуди билән американиң узун муддәтлик вә кәң мунасивитиниң орнини алалмайду. Сәуди әрәбистани пәқәт бу икки чоң дөләт арисида наһайити еһтият билән тәңпуңлуқ сақлашқа тиришиду, халас”.

Доктор қәйсәр миҗит мақалидә дейилгән бу пикирни қуввәтләп мундақ деди: “сәуди әрәбистани иқтисад җәһәттин хитайдин пайдилиниду, әмма дөләт хәвпсизлики җәһәттә америкаға тайинишни давам қилиду. Алдинқиси қисқа муддәтлик һәмкарлиқ, кейинкиси узун муддәтлик һәмкарлиқ вә бу һәмкарлиқ һәммидин үстүн келиду”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.