Мутәхәссисләр: хитай сәуди әрәбистандики уйғурларни контрол қилишқа урунмақта

Мухбиримиз әркин
2018-07-16
Share
uyghur-mesilisi-james-dorsey.jpg Сингапор җәнубий окян университетиниң тәтқиқатчиси җеймис дорзейниң мунасивәтлик мақалисидин сүрәткә елинған.
intpolicydigest.org

Йеқинда сингапор җәнубий окян университетиниң тәтқиқатчиси җеймис дорзей америкидики бир торда мақалә елан қилип, сәуди әрәбистандики "шәрқий түркистанлиқлар", хитайниң уларға қаратқан "муһаҗирлар" сиясити, уларниң хитай-сәуди мунасивәтлиридики орни қатарлиқ мәсилиләр һәққидә мулаһизә елип барған.

Униң "шинҗаң: хитайниң идийә өзгәртиш һәрикити пантүркизмни баһанә қилмақта" сәрләвһилик мақалисидә илгири сүрүлүшичә, хитайниң сәуди әрәбистандики уйғур муһаҗирлирини өзигә қаритишқа урунуштики мәқсити униң уйғур районидики бастурушиға қарита ислам дунясиниң тәнқидини башқа тәрәпкә бурап, өзиниң сәуди әрәбистан вә оттура шәрқтики дөләтләр билән болған мунасивитини күчәйтишкән.

Мақалида, сәуди әрәбистандики уйғурларниң өзлирини "түркистанлиқлар" дәп қарап, узун йиллардин бери уйғурларниң кәң һәқ-һоқуқларға еришишини қоллап кәлгәнлики әскәртилип, "хитайниң уларни өзигә тартиши униң йәр шари сияситиниң бир қисми. Униң мәқсити өзиниң шинҗаң сияситидила әмәс, бәлки тәйвәнгә қарши ‹бир җуңго сиясити' вә шундақла иқтисади, сиясий тәсирини кеңәйтиш җәһәтләрдә қоллашни қолға кәлтүрүшкә капаләтлик қилиштур" дейилгән.

Сәуди әрәбистандики "шәрқий түркистанлиқлар" асасән 1930 вә 40‏-йиллирида сәуди әрәбистанға келип олтурақлишип қалған муһаҗирлар болуп, улар 1980 вә 90‏-йиллирида уйғурларниң ташқи дуня билән учришиши, йеңи диний еқимларни қобул қилиши вә хәлқара уйғур һәрикитиниң тәрәққиятиға иқтисади ярдәм бериш қатарлиқ җәһәтләрдә йетәкчилик рол ойнап кәлди. Җеймис дорзейниң мақалисидә сәуди әрәбистандики "падишаһ файсал ислами тәтқиқат мәркизи" асия бөлүминиң башлиқи муһәммәт әл судәйриниң сөзини нәқил кәлтүрүшичә, һазир сәуди әрәбистанда тәхминән 150 миңдин 210 миңғичә "шәрқий түркистанлиқ" яшайдикән.

Муһәммәт әл судәйри йеқинда елан қилған бир доклатида, түркистанлиқларниң өзлирини "җуңголуқ" дәп қаримайдиғанлиқи, уларниң өзлирини вәтини хитайлар тәрипидин бесивелинған айрим милләт, дәп қарайдиғанлиқи, мана һазир хитайниң уларни өзигә тартишқа тиришиватқанлиқини илгири сүргән. Биз дүшәнбә күни муһәммәт әл судәйригә телефон қилип, хитай-сәуди мунасивити вә сәуди әрәбистандики "шәрқий түркистанлиқлар" мәсилиси һәққидә зиярәт қилишни тәләп қилған болсақму, лекин у зияритимизни қобул қилишни рәт қилди.

У: "әркин асия радиоси дедиңизму? раст гәпни қилсам, мән әркин асия радийосиниң зияритини қобул қилишни рәт қилимән. Буниң үчүн кәчүрүм сораймән, чүнки бу мениң һазирқи турған орнумни һесабқа алғанда бу маңа пайдилиқ әмәс. Мәлум мәнидә әркин асия радийосиға сөзләш сиясий җәһәттә бәк сәзгүр мәсилә" дәп көрсәтти.

Җеймизс дорзей мақалисидә көрситишичә, сәуди әрәбистандики "шәрқий түркистанлиқлар" риядниң сүний консеватизимини хитайға кеңийиш, иранниң тәсиригә қарши туруш һәрикәтлиридә муһим рол ойниған. Хитай һөкүмити йеқинда оттура шәрқтики пәләстин, ийорданийә, сүрийә, ливан қатарлиқларға 106 милйон доллар ярдәм беридиғанлиқи, хитай-әрәб бирләшмә фонди қуруп, әрәб дөләтлириниң ул -әслиһәләр қурулуши, нефит, газ, сәрмайә, дигитал иқтисад вә сүний әқил техникисиға 3 милярд доллар мәбләғ салидиғанлиқини билдүргән иди.

Лекин, сәуди әрәбистандики уйғур паалийәтчиләр, хитай һөкүмити сәудидики уйғурларни қолға кәлтүрүшкә күчигән болсиму, лекин уларға көп тәсир көрситәлмигәнликини билдүрди. Сәуди әрәбистандики уйғур журналист вә җамаәт әрбапи сираҗидин әзизи әпәнди мундақ дәйду: "хитай бу йәрдики уйғурларға тәсир көрситиш үчүн хели көп күч сәрп қилған болсиму, лекин асасән ғәлибә қилалмиди. Бу йәрдә 20-30 миң бәлки 50-60 миң уйғур бар дәймиз тәхминән, лекин хитай билән барди-кәлдиси бар уйғурларниң сани һәрқанчә болса 20-30 йил ичидә 100 дин ашмайду. Наһайити чәклик инсанларни өзигә тарталиған болсиму, лекин кишиләргә омумйүзлүк һечқандақ тәсир көрситәлмигән".

Лекин у йәнә йеқинқи мәзгилләрдә сәуди әрәбистандики 2 вә 3 ‏- әвлад уйғурларниң өз кимликини издәш, әслигә қайтиш хаһиши баш көтүргән болсиму, лекин буниң һәр хил чәклимиләргә учраватқанлиқини билдүрди.
Сираҗин әзизи: "сәудидики 2 яки 3‏-әвлад яшлар бизниң вәтинимиз мушу, бизниң ата-анимизниң юрти у йәрдә қалған, хитай бесивалған, бизниң у йәргә қайтишимиз йоқ гәп, дегәндәк чүшәнчиләрдә келиватиду. Лекин йеқинқи ишларда буларғиму оттура -шәрқтики ишлар тәсир қилип, бир аз өзиниң әслигә қайтиш, әслини билиш дегәндәк ишларға интиливатиду, бирақ әтраптики муһит сәвәблик дегәндәк болмайватиду" деди.

Бирақ муһәммәт әл судәйриниң көрситишичә, сәуди әрәбистандики уйғурлар сәуди һөкүмитиниң хитай һәққидики чүшәнчилиригә мәлум тәсир көрситип кәлгән болсиму, лекин бу сәуди һөкүмитиниң рәсмий сиясәтлиридә әкс әтмигән. Мақалида һазирға қәдәр һечқандақ бир сәуди өлимасиниң уйғурлар тоғрисида пәтива берип бақмиғанлиқини, сәуди һөкүмитиниң башқа ислам дөләтлиригә охшашла "хитайниң шинҗаңдики системилиқ бастуруши вә уйғурларни мәҗбурий ассимилятсийә қилишиға көз юмғанлиқи" ни илгири сүргән.

Лекин, бәзи анализчиларниң қаришичә, сәуди әрәбистандики "шәрқий түркистанлиқлар" ниң сәуди әрәбистан һөкүмитигә тәсир көрситиши бәк чәклик икән. Түркийәдики илаһийәтшунас, өлималар бирликиниң рәиси атавулла шәһяри әпәнди мундақ дәйду: "әмди сәуди әрәбистандики кишиләрниң сәуди әрәбистан сияситигә тәсир көрситәләйду, дәп қаримаймән. Сәуди әрәбистан демократик бир дөләт әмәс. Шуңа уйғурларниң уларға бәк тәсир көрситип кетишини натайин, дәп қараймән."

Лекин, шәһяри әпәндиниң көрситишичә, хитайниң сәуди әрәбистандики уйғурларға диққәт қилишидики муһим сәвәбләрниң йәнә бири, уларни иқтисадий контрол қилиш икән. У: "хитайларда уйғур давасиға иқтисад сәуди әрәбистандин келиду, дегән қараш болуши мумкин. Шуңа у йәрдики иқтисадниң қаяққа кетиватқанлиқини, қандақ меңиватқанлиқини контрол қилиш үчүн чиң тутуватқан болуши керәк. Иккинчиси, ислам динида биз билимиз, закатимизни айриймиз. Закат дәйдиған бир принсип бар. Хитайниң көзидә булар мушу пулини башқиларға әвәтиду, бу пулни кимләр хәҗләватиду, нәгә хәҗләватиду дегәндәк пулниң еқишини контрол қилиш үчүн болуватқан болуши мумкин.

Әмма, җеймис дорзей мақалисидә хитайниң уйғурлар тоғрисидики әндишилиридә пантүркизм амиллириниң барлиқини, оттура асия дөләтлиридә пантүркизмниң күчийиши уни әндишигә селиватқан мәсилиләрниң бири икәнликини илгири сүргән. Җеймиз дорзей, пантүркизмниң баш көтүрүшидә қазақистан президенти нәзәрбайефниң муһим рол ойнаватқанлиқини тәкитләп, униң йеқинда совет дәвридики атақлиқ пантүркист шаир магҗан җумабайеф туғулғанлиқиниң 125 йиллиқини хатирилигәнлики, чимкәнт областиниң исмини түркистан областиға өзгәрткәнликини билдүргән.

Мақалида қәйт қилинишичә, түркий хәлқләрдә пантүркизимниң баш көтүрүши хитайниң диққитини сәуди әрәбистандики "түркий җамаәтләр" гә қаритишиға түрткә болған. Униң 2013‏-йили әнвәр һәбибулла исимлик бир уйғурни җиддидики консулханисиниң баш консуллуқиға тәйинлиши буниң ипадиси икән. Мақалида муһәммәт әл судәйриниң сөзни нәқил кәлтүрүп, чүнки сәудидики уйғурлар хитайға, коммунизмға қарши җамаәт икәнлики, улар сәуди җәмийитиниң хитай тоғрисидики тонушиға бәлгилик тәсир көрситидиғанлиқи билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт