Түрк язғучи: шәрқий түркистан дәваси әң қейин дәва

Ихтиярий мухбиримиз пидаий
2014-12-18
Share
memet-tutunci-ependi-kishilik-hoquq-heqqide-dokilat.jpg Мәмәт түтүнҗи әпәнди уйғурларниң инсан һоқуқлири һәққиди созлимәктә
RFA/Pidaiy


Уйғур сиясий дәвасиниң нөвәттики вәзийити һәққидә тохталған түрк язғучи уйғурларниң инсандәк яшашқа һәқлиқ икәнлики, шуңлашқа уларниң қаршилиқ һәрикәтлирини чүшинишкә болидиғанлиқи, әмма хәлқара вәзийәт нуқтисидин елип ейтқанда уйғур дәвасиниң әң зор қийинчилиққа йолуқуватқан, шундақтиму үмидсизләнмәй алға илгириләватқан дәва икәнликни билдүрди.

Бу сөзләрни голландийәдики "түрк вә әрәб дуняси тәтқиқат мәркизи" ниң башлиқи, язғучи, кишилик һоқуқ тәрғибатчиси мәмәт түтүнҗи әпәнди 14 - декабир зияритимизни қобул қилғанда оттуриға қойди.

Соал: сиз шәрқий түркистан мәсилисини қачандин бери билисиз?

Җаваб: шәрқий түркистан билән тонушқили бәк узун болди. 80 - Йиллар болса керәк. Рәһмәтлик әйса йүсүп алиптекин түркийәгә кәлгәндин кейин, униң түрткисидә түркийәдики шәрқий түркистанлиқларниң җәмийәтлири билән алақилишип турдуқ. Шуниң үчүн узундин йил болди, дейишкә болиду.

Соал: һәр заман лексийә бәргән йәрлириңиздә уйғурлар һәққидә сөзләп келиватамсиз?

Җаваб: шундақ. Чүнки мән узун бир заман әркин алип текин билән биргә UNPO (вакаләтсиз милләтләр тәшкилати) да хизмәт қилдим. Әркин алип текин башлиқ иди. Мән қерим татарлириниң тәмсилчиси идим. Шәрқий түркистан вә пүтүн түркистан һәққидә көп сөһбәтлишәттуқ. Бу бизниң қизиқидиған темимиз иди.

Соал: уйғурларниң әһвалини һазирму көзитип турамсиз?

Җаваб: алаһидә из қоғлап көрмисәмму, түрлүк саһәләрдә елан қилинған алақидар хәвәрләрдин хәвәрсиз әмәсмән.

Соал: голландийәдә яшаватқан шәрқий түркистанлиқлар билән қачандин башлап алақә қилдиңиз?

Җаваб: он йилчә болди. У заманда голландийәдә яшаватқан илтиҗачи уйғурлар көп әмәс, бир иккиси бар иди. Улар билән тонушуп, көрүшүп тураттуқ. 2000 - Йилдин кейин кәлгәнләр көп болди. Биз уларға ярдәм бәрдуқ. Улар җәмийәт қурди.

Соал: мән голландийәгә кәлгини 6 йилдин ашти. Мухбирлиқ қилиш җәрянида сизниң һәққиңиздә аңлидим әмма, шәрқий түркистанлиқларниң паалийәтлиридә сизни һеч көрмидим. Хәвәрсиз, тәклипсиз қалдиңизму, йә? башқа сәвәб барму?

Җаваб: хәвәрдар болуп турдум. Тәклипму қилиндим. Әмма, алдираш болуп қалдим. Чүнки UNPO дин айрилғандин кейин, өз тәтқиқатимға бәкрәк көңүл бөлүп қалдим. Лекин, шәрқий түркистанниң иштияқи қәлбимдин, пикримиздин һеч көтүрүлүп кәтмиди. Зеһнимни язма вә тәтқиқат ишлириға сәрп қилип, бир йәрдә муқим туралмидим. Көпрәк түрк дунясида сәпәрдә болуп қалдим.

Соал: сизчә шәрқий түркистанлиқ уйғурларниң миллий кимлики вә инсаний һәқ - һоқуқлирини тәләп қилиш йолидики тиркишишлиригә қандақ қарайсиз?

Җаваб: бу һәқиқәтән ечинишлиқ бир әһвал. Уйғурлар һәқиқәтән чарисиз бир хәлқ болғанлиқи үчүн, буниңға охшаш өлүмгә йүзләнгән паҗиәләр оттуриға чиқиватиду. Инша алла бир йол чиқип қалар. Әгәр бу шәкилдә кетивәрсә, һаман бир күни қанлиқ паҗиәгә йүзлиниду. Чүнки, мәнпәәт сәвәбидин һечким хитайға қарши мәйданда турушқа петиналмайватиду. Униң билән достлуқини давам қилишни истәватқан бир һалда кетиватиду. Мәнчә бу мәсилидики әң уйғун аламәтләрдин бири тибәтләрниң әһвалидур. Мәсилән: бүгүн папаму далай лама билән көрүштин өзини қачурмақта. Далай ламаниң пүтүн дунядики тәсиридин президент, министир дәриҗилик һәммә адәм униң билән көрүшмәк вә рәсимгә чүшмәкни арзу қилидиған бир шәхс. Шундақлиқиға қаримай пападин тартип қобул қилиштин баш тартиватиду. Демәкчимәнки, тибәт дәваси пүтүн дунядин ярдәм қобул қиливатқан бир дәва болушиға қаримай, мәғлуп болған бир дәва. Тибәткә қарши дуняниң көз қариши бундақ болуватқан йәрдә, шәрқий түркистанниң дәвасида үмидләнгүдәк бир йәр чиқмаслиқи тәбиий. Әлвәттә, алладин үмид үзүлмәс. Шуниңға ишинимизки, уйғурлар миңларчә йиллар шу йәрдә яшаватмақта. Пүтүн дуняда достлири вә мәдәткарлири бар. Униң үчүн дәймизки, уйғурлар инсандәк яшашқа һәқлиқтур. Улар өз ана юртида миллий кимликини давам қилишни, аилә бәрпа қилишни, һалал вә әркин яшашни истәйду. Булар унчә артуқ нәрсиләр болмиғандикин, хитайлар уларға шараит яритип берәр, дәп үмид қилип келиватимиз.

Соал: бир қисим сиясий көзәткүчиләрниң қаришичә, пәләстинликләргә келиватқандәк бир ярдәм шәрқий уйғурларға келип қалса, шәрқий түркистан орта асиядики иккинчи пәләстин болуп қилиши мумкин дәйдикән. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?

Җаваб: пәләстинликләрниң мәсилиси у қәдәр сирлиқ бир мәсилә әмәс. У йәрдә мәсчити әқсадәк муқәддәс җайлар болғанлиқи үчүн, пүтүн дуняниң диққәт нәзиридә болуп келиватиду. Әмма, шәрқий түркистанда һечбир әркин мидеа, журналист, мухбир вә хәвәрчиләр йоқ. Униң үчүн шәрқий түркистан дәваси, техиму еғир бир дәва. Пәләстин дәвасиға охшаш ашкара болалмиғанлиқи үчүн, уни давам қилдурмақ һәқиқәтән мүшкүл. Чүнки пәләстин мәсилисидә мусулманларму, ғәрб мәтбуатлириму актип вә қизғин. Ғәрб гәрчә исраилийәләргә ярдәм бәрсиму, журналистларниң көплүкидин хәвәрләрни елан қилип турушқа мәҗбур. Әмма, шәрқий түркистандин хәвәр бәрмәк бәк тәс. Шу сәвәбтин әһвал техиму еғир, дәп қараймән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт