Ши җинпиң хитайниң келәчики үстидә немә пилан қуруватиду?

Мухбиримиз ирадә
2015.04.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qizil-naxsha-balilar.jpg Башланғуч мәктәп оқуғучилириниң хитай қизил армийә формисини кийип, “биз қизил армийиниң йеңи әвладлири” дегән нахшини ейтиватқан көрүнүш. 2015-Йили 9-феврал, сичүән.
AFP

Ши җинпиңниң тәхткә чиқип, наһайити қисқа вақит ичидә барлиқ һоқуқларни қолиға елиши, хитайниң ичи вә сиртидики вәзийәт көзәткүчилирини һәйран қалдурған иди. У, илгирики һечқандақ рәһбәргә охшимайдиған қаттиқ қоллуқ сиясәтләрни иҗра қилғандин кейин, уни демократик ислаһат елип бериши мумкин, дәп қариғанларниң үмидиму наһайити тезла ғайип болди.

Ши җинпиң һазир шүбһисизки, дуняниң диққитини қозғаватқан бир шәхс. Қизил адәм дәп атиливатқан ши җинпиңниң хитайниң келәчики үстидә немә пилан қуруватқанлиқи болса қизиқ темиларниң бири.

Хитай коммунист партийисиниң секретари ши җинпиң наһайити қисқа вақит ичидила һәм дөләт һәм армийиниң башлиқлиқ вәзиписини қолиға елипла қалмай, ташқи сиясәт, тәйвән мәсилиси вә иқтисадқа алақидар әң муһим комитетларниңму башлиқлиқи, дөләтлик интернет-учур башқуруш комитети, дөләт хәвпсизлики, ислаһат, әдлийә вә сот, сақчи қатарлиқ барлиқ органларни илкигә алди. Хитайда һоқуқниң бу дәриҗидә мәркәзлишиши мав дәвридин кейин көрүлүп бақмиған бир әһвал болғачқа, бу қизил лидириниң иш-һәрикәтлири күчлүк диққәт нуқтисиға айланди. Ши җинпиң һәққидә елан қилиниватқан мулаһизиләрдә көзәткүчиләр, ши җинпиңниң һоқуқни мәркәзләштүрүштә шүбһисизки, хитай компартийисиниң әнәнисини бузувәткәнликини, шуниң билән бирликтә униң дөләт рәислик вәзиписиниму башқа һәрқандақ лидирдин бәк узақ қилишни пилан қиливатқанлиқини баян қилған. “ташқи сиясәт” журнилида елан қилинған “мәңгү ши җинпиң” мавзулуқ мақалидә ейтилишичә, компартийә ичидики ши җинпиңға йеқин әмма исмини ашкарилашни халимайдиған бир қисим кишиләр ши җинпиңниң 2027-йилиғичә йәни 74 яшқа киргүчә дөләт рәиси болушни давам қилишни пилан қиливатқанлиқини ейтип бәргән. Көзәткүчиләр униң һазирғичә из басари болуш еһтималлиқи болған кишиләрни ашкарилимаслиқини буниң бир дәлили, дәп қаримақта.

Ши җинпиңниң чирикликкә қарши урушини әмәлийәттә һоқуқ күриши дәп қарайдиғанларму ши җинпиңниң өзигә рәқиб дәп қариғанлики кишини өрүшиниму, ши җинпиңниң шүбһисизки “тақ лидирлиқ” бир система яритиш нийитиниң ипадиси, дәйду.

Игилинишичә, 2014-йилиниң ахириғичә ши җинпиң чирикликкә қарши уруши нами астида җазалиған әмәлдарларниң сани йүз миңдин ешип кәткән болуп, бәзи көзәткүчиләр бу урушниң мәқситини пәқәтла шу яки бу дәп айришқа болмайдиғанлиқиға ишиниду. Нюйоркер журнилида елан қилинған “қизил туғулуш” мавзулуқ мақалидә ейтилишичә, чириклик һәқиқәтәнму хитай компартийәси үчүн зор бир тәһдиткә айлинип қалған, шуңа уни лайиқида тазилаш керәк, әмма чирикликкә қарши урушниңму партийә ичидә рәқибләрни йиқитиш үчүн қоллинилип кәлгәнликиму бир һәқиқәт.

Мәлум болушичә, ши җинпиң қизиқидиған муһим темиларниң бири болса, совет иттипақиниң немә үчүн йимирилгәнлики болуп, у бу һәқтә мәхсус издәнгән икән, шундақла қол астидикиләргә совет иттипақиниң йимирилишигә аит һөҗҗәтлик филимләрни қоюп берип, биз буниңдин дәрс чиқиришимиз керәк, дегән. Ши җинпиң горбачефни “партийини рәқиплиридин қоғдиялмиди” дәйдиған болуп, у буни горбачефниң хаталиқлириниң бири, дәп қарайдикән. Шуңа у вәзипигә олтурғандин кейин партийини күчләндүрүп, рәқибләрни тазилашни әң муһим иш дәп билгән вә шу бойичә иш көргән. У дөләт ичидә өзигә һәм партийигә рәқиб болалайдиған һәрқандақ кишини рәһим қилмай туруп җазалаш билән бир вақитта, ғәрбчә идийиниң сиңип киришини қаттиқ тосқан. Ғәрбчә идийигә вә ғәрбчә демократийигә қарши турушни очуқ-ашкара тәшвиқ қилған. Нюйоркер журнилиниң баян қилишичә, мана мушуниңдәк партийә рәқипләрдин вә ғәрбчә демократийә шамилидин қорқуп йүргән күнләрдә уйғур ели, тибәт вә хоңкоңда вәқә йүз берип хитай һөкүмитини қаттиқ биарам қилған. Улар өзиниң ахбаратлирини ишқа селип туруп “америкидики демократийини илгири сүрүш фонди” вә америка истихбарат идариси чиа ни тәнқид қилған, уларни тәйвән мустәқиллиқи, уйғурларниң вә тибәтләрниң мустәқиллиқини күшкүртүш билән әйиблигән.

Мақалиниң аптори иван оснос узун йил хитайни тәтқиқ қилған бир шәхс болуш сүпити билән, ши җинпиң дәвридә өзини әң һәйран қалдурған нәрсиниң униң интернетқа қаратқан қаттиқ қамали болғанлиқини билдүргән. Униң ейтишичә, илгирики йилларда хитайда нурғун тор бәтләр тақақ болсиму, әмма йәнила җәмийәттики юқири қатлам кишилири вә яки чәтәлләрдә оқуған зиялий қисимлири амал ишлитип, чәтәлниң тор бәтлиригә киридиған пурсәтни қалдуруп қойған. Бирақ, ши җинпиң тәхткә чиққандин кейин бу йочуқниму пүтүнләй етип, һәтта инстраграмға охшаш фото сүрәт һәһбәһирләйдиған торларниму көрүшни мәни қилған. Аптор бу һәқтә тохтилип дуняда бир чоң күч туруп, йилдин-йилға интернетқа еришиш көлими азийип маңидиған дөләттин қанчиси бар? дәйду. У, бу мақалисини йезиш җәрянида бейҗиңдики сиясий анализчи, мустәқил язғучи җаң лифән билән учрашқан. Җаң лифән иккиси учрашқанда уларни йирақтин көзитип олтурған пуқрачә кийинивалған сақчилар барлиқини байқиған. Җаң униңға өзи бу йәргә келиштин аввал сақчиларниң уни көрүшүшкә бармаслиқ һәққидә агаһландурғанлиқини ейтип бәргән. У, узун йиллар хитай һәққидә мақалә йезип, тунҗи қетим бешиға мушундақ иш кәлгәнликини, йәни хитайда пуқралар үстидики тәқиб вә пикир әркинликиниң көрүнәрлик дәриҗидә чекингәнликини баян қилған.

Ундақта хитай компартийисиниң келәчики немә болиду? хе вейфаң исимлик тәтқиқатчи аптор иван осносқа мушундақ кетивәрсә җуңгода йәнә бир инқилаб болидиғанлиқини ейтқан. У хитай компартийисиниң чоқум сиясий ислаһат елип берип, явропадикигә охшаш сотсиял демократик партийә болуп шәкиллиниши керәкликини, әгәр компартийә мушундақ бир асасий өзгиришниму рәт қилса, у һалда хитайда йәнә бир нөвәтлик инқилаб йүз беришиниң муқәррәрликини ейтқан.

Мустәқил язғучи җаң лифән болса сөзидә йәнә, ислаһатни тәкитләп мундақ язған: “әгәр компартийә 5-10 йил ичидә сиясий ислаһат елип баралмиса, у һалда у өзигә берилгән пурсәтни тамамән қолдин чиқирип қойиду. Биз бир зиялий болуш сүпитимиз билән һәр вақит ислаһатни инқилабтин яхши дәп қараймиз. Лекин хитай тарихиға қарайдиған болсақ, тарих давамлиқ мәлум бир мөһләт ичидә тәкрарлинип кәлгән. Мав зидуң сөзидә, биз тарих тәкрарлинишидин қутулушимиз керәк. Лекин биз һазир йәнила шу тәкрарниң ичидә. Бу кишини толиму ойландуриду дегән.”

Аптор иван оснос мақалисиниң ахирида, хитайда һазир партийә вә сиясий түзүм қатарлиқ назук темилар үстидә сөзлишиш, у һәқтә интернетқа йолланма йоллаш қатарлиқ әң кичик ишларғичә қаттиқ контрол қилинидиғанлиқидәк бир пакитни әскәртип туруп, “ши җинпиң 2000-йилида қилған бир сөзидә, мени хәлқ сайлиған, шуңа мән хәлққә нәп йәткүзүш үчүн хизмәт қилимән, дегән. Бирақ һазир у ким мени немә десә десун, мән униңға етибар берип кәтмәймән. Сениң бир нәрсә дегиниңгә мән өзүмниң қилғанлирини таразиға селип, һәвисимни йоқитип қоймаймән, дәйдиған болувалди” дәп хуласә қилған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.