Pul mu'amile géziti: shi jinping xitayning muweppeqiyet endizisidin waz kechti

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-06-02
Share
shi-jinping-qurultayda.jpg Xitay prézidénti shi jinping xitay qurultiyida bilet tashlawatqan körünüshi. 2016-Yili 16-mart, béyjing.
AFP

"Pul mu'amile géziti" xitay re'isi shi jinpingning xitaydiki 30 yilliq siyasiy, iqtisadiy we diplomatiye endizisidin waz kéchip, hakimmutleq hökümranliq yoligha qedem basqanliqini bayan qildi.

B b s 31-may "Pul mu'amile géziti" de élan qilin'ghan "Shi jinping xitayning muweppeqiyet endizisidin waz kechti" namliq maqalidin neqil élip bayan qilishiche, xitay re'isi shi jinping xitayda 1978-yili ding shawping teripidin otturigha qoyulghan we 30 yildin buyan xitayning tereqqiyatigha türtke bolup kelgen asasiy endizilerdin waz kéchip, hakimmutleq bir siyaset yürgüzüsh yoligha qedem basqan.

Xewerde tilgha élinishiche, xitayning sabiq dölet re'isi ding shawping textke chiqqandin kéyin, 1978-yili "Iqtisadiy jehette: éksport qilish, meblegh sélish we qosh reqem boyiche iqtisadni ilgiri sürüsh, siyasiy jehette: maw zédung dewridikidek hakimiyetni shexs musteqil idare qilish tüzümidin kolléktip bashqurush tüzümige ötüsh, diplomatiye jehette: özini niqablash" tin ibaret 3 tereqqiyat endizisini yolgha qoyghan. Bu endize xitay dölitini 30 yildin buyan zor nepke érishtürgen. Biraq hakimiyet béshigha chiqqili aran 3 yil bolghan shi jiping xitayning bügünini yaritishqa türtke bolghan bu 3 endizini tedrijiy emeldin qaldurup "Iqtisadiy jehette: qosh reqem boyiche ilgirilesh küchidin qalghan, éksport ornini ichki istémal asas qilghan, siyasiy jehette: hoquqni kolléktip idare qilishtin küchlük shexs idare qilidighan, diplomatiye jehette: özini niqablash siyasitidin waz kéchip, asiya qit'esining xojayinliq hoquqini amérikidin talishidighan we xelq'ara mesililerde jeng élan qilidighan" yéngi bir yolgha qedem bésishqa bashlighan.

Xewer muqeddimiside: "Eger shi jinpingning yéngi siyasiti muweppeqiyet qazansa, atalmish 'jungxu'a millitining büyük qed kötürüsh' ghayisi emelge ashidu, emma uning siyasiti eger meghlup bolsa, xitay siyasiy jehette dawalghushqa, iqtisadta turghun haletke, xelq'arada düshmenlik weziyitige pétip qélishi mumkin" déyilgen.

Gérmaniyediki siyasiy mesililer közetküchisi perhat muhemmidi ependi "Pul mu'amile géziti"de ilgiri sürülgen idiyini testiqlap, xitay re'isi shi jinpingning heqiqetenmu maw zédung dewridiki kona mustebit siyasetke qaytiwatqanliqini ilgiri sürdi. Gérmaniyediki "Xitay démokratik fédirasiyoni"ning re'isi féy lyangyungmu oxshash qarashni tekitlep, shi jinping hakimiyet béshigha chiqqandin buyan xitayda démokratiye, kishilik hoquq mesiliside körünerlik chékinish bolghanliqini tekitlidi. U mundaq deydu: "Shi jinping hakimiyet béshigha chiqipla insanlarning eng eqelliy kishilik heqqi bolghan pikir erkinliki, metbu'at erkinliki qatarliq heqlirini depsende qilishni kücheytti. Uyghur, tibet qatarliq az sanliq milletler rayonlirida bu xildiki depsendichilik téximu éghir. Shi jinping hakimmutleq siyaset bilen xitayni idare qilish yolini tutuwatidu. Uning siyasiti muqerrer rewishte téximu köp qarshiliqlargha yol achidu."

"Shi jinping xitayning muweppeqiyet endizisidin waz kechti" namliq maqalide yene, xitay re'isi shi jinpingning maw zédungdin kéyin xitayda otturigha chiqqan eng küchlük rehber ikenliki, uning shexske choqunushni tirildürüwatqanliqi, hökümet taratqulirining toxtimay shi jinpingni medhiyilep naxshilar towlawatqanliqi bayan qilinip, uning chériklikke qarshi turush kürishining hoquq we iqtisad saheside éghir tewrinish hasil qilghanliqi, béyjing kochilirida yéqin kelgüside chong qetli'am we siyasiy özgirish yüz bérishi mumkinliki heqqidiki uchurlarning tarqilip yürgenliki ilgiri sürülidu.

Xewerde eskertilishiche, shi jinping xitaydiki dölet re'isliri ikki nöwet hoquq tutidighan tüzümni özgertishning koyigha kirgen bolup, u uzun muddet hoquq tutup bu tüzümni buzush arqiliq, hakimiyetni kolléktip idare qilishqa xatime bérishni nishan qilghan. Buning bilenla qalmay, shi jingping yene diplomatiye siyasitide qoyuq milletchilik éqimini qanat yaydurushqa, qoshna eller we gherbke qarshi düshmenlik idiyisini kücheytishke bashlighan.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi, shi jinpingning idiyisining éniqla tajawuzchiliq we showinizmliq bir idiye ikenlikini ilgiri süridu. Gérmaniyediki mongghul kishilik hoquq pa'aliyetchisi temsiltomu ortaq qarashni tekitlep, xitay kommunistik hakimiyitining bügün xitayda yürgüzüwatqan siyasitining gitlér zamanidiki qirghinchiliqtinmu éship kétiwatqanliqini tilgha aldi. U sözide "Gitlér yehudilarni qirghin qilghan idi. Shi jinping öz xelqini qirghin qiliwatidu. Mustemlike astidiki Uyghur, jenubiy mongghuliye we tibet xelqlirining üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasetliri téximu wehshiy usulda dawamlashmaqta" dédi.

"Shi jinping xitayning muweppeqiyet endizisidin waz kechti" namliq maqalide, shi jinpingning siyasiy we diplomatiyeni iqtisadtin muhim orun'gha qoyuwatqanliqi tekitlinip, xitayning nöwettiki yéngi qilmishlirining yalghuz xitay dölitigila emes, pütün dunyagha xewp élip kélidighanliqi bayan qilin'ghan. Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi bolsa, xitayning bu yéngi siyasitining bolupmu Uyghur qatarliq azsanliq milletlerge téximu éghir balayi'apet keltüridighanliqini eskertti.

Maqalide yene, xitay iqtisadiy jehette krizisqa patqanda, xitay hakimiyiti yapon we amérikigha qarshi idiyeni kücheytip, özlirining wetenperwerlikige nisbeten xelqning himayisini qolgha keltürüshtek kozirlarni ishqa salidighanliqimu qoshumche qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet