Dunya metbu'atliri shi jinpingning 3-qétim xitay hakimiyitining béshigha kélishige qandaq inkaslarda bolmaqta?

Muxbirimiz irade
2022.10.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Dunya metbu'atliri shi jinpingning 3-qétim xitay hakimiyitining béshigha kélishige qandaq inkaslarda bolmaqta? Xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinping, xitay kompartiyesining ikki qarardin artuq bash sékrétar bolmasliq qa'idisini buzup, 3-qétim bash sékrétar bolup “Saylan'ghan” din kéyin sözde. 2022-Yili 23-öktebir, béyjing.
AFP

23-Öktebir küni xitay kompartiyesining bash sékritari shi jinpingning 3-qétim xitayning eng aliy rehbiri bolup hakimiyet béshigha yene bir qétim kelgenliki resmiyleshti. Shi jinping bashchiliqidiki xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining yéngi nöwetlik 7 neper da'imiy ezasi élan qilin'ghandin kéyin, xitayning yenimu chong qedemler bilen mustebitlikke qarap mangghanliqi, xelq'aradiki nopuzluq axbarat wastilirining qiziq témisigha aylandi.

Xewerlerning mutleq köp qismida shi jinpingning emdi hoquqni toluq qoligha élip, mutleq kontrolluqni ishqa ashurghanliqi ilgiri sürüldi. Bolupmu xewerlerde uning xitay kompartiyesi siyasiy byurosining ezaliqigha pütünley özige sadiq ademlerni békitkenliki, buning yarqin ipadisi, dep körsitildi.

Türkiye hajettepe unwérsitétining oqutquchisi, xitay ishliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependining qarishiche, 7 kishidin terkib tapidighan xitay kompartiyesi siyasiy byurosining shi jinpingdin bashqa 6 neper ezasining hemmisi asasen shi jinpingning ademliri iken. Ularning hemmisini “Bir janggalning böriliri” déyishke bolidiken. Buningdin qarighanda, shi jinpingning qararliri emdi siyasiy byuroda hergizmu talash-tartish qilinmaydiken we shi jinpingning dégini dégen, bolidiken.

Xitay kompartiyesining 20-qurultiyida élan qilin'ghan xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining yéngi nöwetlik da'imiy hey'et ezaliri we shi jinping. 2022-Yili 23-öktebir, béyjing.
Xitay kompartiyesining 20-qurultiyida élan qilin'ghan xitay kompartiyesi merkiziy komitéti siyasiy byurosining yéngi nöwetlik da'imiy hey'et ezaliri we shi jinping. 2022-Yili 23-öktebir, béyjing.
globaltimes.cn

Undaqta, mutleq hoquqni qolgha keltürgen shi jinping, xitay we dunya üchün némidin dérek béridu?

Xelq'ara axbaratlarning buninggha qayturghan inkasi asasen menpiy bolup, ular buni xitayning kelgüsi üchün, shundaqla dunya üchünmu yaxshiliqning bishariti emes, dep qarimaqta.

“Nyu-york waqit géziti” ning “Shi jinpingning hoquqi mustehkemlendi, emdi uninggha kim yaq, déyeleydu?” mawzuluq maqaliside, shi jinpingning öz etrapigha pütünley özining gépini anglaydighan ademlerni yighishi, shi jinping öz nishanlirini tosalghusiz ishqa ashurush yoligha mangidighanliqining ipadisi, dep bahalighan.

Maqalide mundaq diyilgen: “Shi jinping kompartiyening eng yuqiri derijilik orgini bolghan siyasiy byuroning da'imiy ezalirini pütünley özige sadiq kishiler bilen toldurdi. U yene dölet xewpsizlik xadimliri, herbiy qomandanlar, idé'ologiye mes'ulliri, inzhénérlar we téxniklarni teyinlidi, shundaqla özining xitayning herbiy we téxnika jehettin derijidin tashqiri chong dölet süpitide qed kötürüsh arzusini emelge ashurushni tekitlidi. Dunya üchün éytqanda bu, shi jinpingning küntertipini emelge ashurush üchün yéngidin janlan'ghan bir xitayni namayan qilishi mumkin. Béyjing, xelq'araning özining qattiq qolluq siyasetlirige qaratqan tenqidlirige yenila qarshi turushi mumkin. U istratégiyilik ehimiyetke ige pen-téxnikilarda özige tayinishni ishqa ashurush üchün téximu köp izdenmekte. U bu rayondiki aldinqi qatardiki herbiy küchke aylanmaqchi we teywen siyasitini küchlük yosunda tekitlimekchi. Shi jinping bu qétimliq qurultayda qilghan sözide, yer shari tereqqiyati we xewpsizlik mesilisini hel qilish üchün, xitayning emdi özining pilanlirini ilgiri süridighanliqidin bisharet berdi.”

“Nyu-york waqit géziti” maqaliside, gerche shi jinping yuqiriqidek nishanlarni otturigha qoysimu, emma tarixtin béri etrapigha özining ademlirini yighiwalghan rehberlerning aqiwitining bek parlaq bolmighanliqinimu eskertip ötken. Maqalide mundaq déyilgen: “Shi jinpingning hoquqini kücheytishige meblegh sélishi xuddi zor qimargha oxshaydu. Chünki tarix betliri özige nachar xewerlerni bérishtin qorqidighan kishiler bilen qorshalghan mustebitlerning kibir we derijidin tashqiri qudret sewebidin, qarighugha aylan'ghanliqidek misallar bilen tolghan.”

Xewerde klinton hökümiti dewride amérika tashqiy ishlar ishlar ministirliqining sabiq mu'awin ministéri bolghan susan shirkning sözi neqil keltürülgen. U mundaq dégen: “Kishiler uninggha siyasitining emeliy kemchiliki, keltürüp chiqiridighan ziyini we u peyda qiliwatqan mesililerni éytishqa jür'et qilalmaydu. Eksiche, bu kishiler öz-ara riqabetliship, özining qanchilik sadiqliqini körsitip bérishke aldiraydu-de, axiri bérip bu chékidin éship kétidu.”

Doktor erkin ekrem ependimu sözide shi jinping bu nöwet siyasiy byuryoning da'imiy ezaliqigha saylan'ghan kishilerning kespiy sahede alahidilikke ige shexsler emeslikini, buningdin qarighanda shi jinpingning ularni tallashta idiyede birlikte bolushqa alahide ehmiyet bergenlikini körüwélishqa bolidighanliqini éytti.

CNN Téléwiziyesi “Shi jinping ilgirikige qarighanda küchlük, bu dunya üchün némidin dérek béridu?” mawzuluq xewiride körsitishiche, “Shi jinping emdi xitayning kelgüsinimu kontrolluq astigha alghan. Yeni xitayning kelgüsi emdi peqet shi jinpingdin ibaret bir ademning nezeriyesi we arzusi asasida shekillinidu. Emdi kompartiyening yuqiri qatlimida uninggha qarshiliq körsitish we xitayning kelgüsi heqqide qayta oylinish imkani yoq” iken.

CNN Ning éytishiche, shi jinping qurultaydiki nutuqida “Xitayning büyük güllinish arzusini emelge ashurush we dunyadiki tégishlik ornini eslige keltürüshke emdi ilgiriki her qandaq waqittikidin téximu yéqin. Emma aldimizdiki yol boran-chapqun'gha, hetta xeter bilen tolghan” dégen. U yene, “Tashqi dunyaning xitayni basturush we kontrol qilish urunushi her waqit küchiyidu” dégen. Bir qisim küzetküchilerning CNN ge déyishiche, shi jinpingning yuqiriqi sözliri uning xewpsizlik tedbirlirini qattiq kücheytidighanliqidin dérek béridiken. Istratégiye we xelq'ara tetqiqat merkizi (CSIS) ning xitay ishliri mudiri bonniy lin CNN ge qilghan sözide mundaq dégen:

“Uning néme qilidighanliqi we qandaq qilidighanliqi dunyagha chongqur tesir körsitidu. Munasiwetning téximu nacharlishishidighanliqidin ibaret bir perez-gherb bilen sistémiliq riqabetlishishke téximu ochuq-ashkara hazirliniwatqan xitayni barliqqa keltüridu. U téximu zor irade bilen, téximu ochuq-ashkara idiyewi düshmenlik pozitsiyisi bilen, xitayning ornini mustehkemleshke heriket qilidu.”

Maqalide körsitilishiche, “Shi jinping teywenni kontrol qilish hoquqini qolgha keltürüsh üchün, xitay armiyesining urushta ghelibe qilalaydighan iqtidargha ige bolushini ümid qilidighan bolup, kelgüsi bir nechche yilda teywen boghuzida weziyet yenimu keskinlishishi mumkin iken.”

Doktor erkin ekrem ependi radiyomizgha qilghan sözide, xitayning dölet ichi we sirtigha qaritiwatqan hazirqi siyasetliride dawamliq ching turidighanliqini, ichki jehette Uyghurlargha qaratqan hazirqi irqiy qirghinchiliq siyasitini dawam qilsa, dölet sirtida amérika bilen qarshilishish, riqabetlishish siyasitini, teywenni qoshuwélish üchün hazirliqlirini dawam qilidighanliqini éytti.

“Blumbérg” tori bu heqtiki maqalisigha “Shi jinpingning xitaydiki mutleq kontrolluqi dunyani téximu qalaymiqan qilish xewpige ige” dep mawzu qoyghan bolup, mezkur maqalide, “Nurghunlighan xitay ishliri közetküchilirining ortaq endishisi shuki, emdi héchkim shi jinpinggha xataliqlirini éytishqa jür'et qilalmasliqi mumkin” déyilgen.

Maqalide “Siyasiy byuro da'imiy ezalirining hemmisining shi jinpingning barliq qararlirigha qoshulush we uning bilen izchil yanmu-yan turush arqiliq eng yuqiri hoquqqa érishken emeldarlar ikenliki؛ ularning shi jinpingning qararliri qandaq bolushidin qet'iynezer, uninggha hergiz qarshi chiqmaydighanliqi” bayan qilin'ghan.

“Blumbérg” tori bu heqtiki maqalisining axirida “Bu yil rusiye prézidénti wiladimir putin ukra'inagha hujum qilip urush qozghash arqiliq, bir kishilik hakimiyetning xewpige sel qarashqa bolmaydighanliqini körsitip qoydi. Gerche shi jinpingning teywen'ge téz arida tajawuz qilishqa teyyarliq qiliwatqanliqi toghrisida héchqandaq alamet bolmisimu, emma amérikaning qattiq agahlandurushigha qarimay, yalghuz uning tebirliri xitaygha hökümranliq qilishqa bashlidi” diyilgen. Maqalide yene shi jinpingning qararliri keltürüp chiqiridighan aqiwetlerdin agahlandurush bergen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.