Хитай тәтқиқатчи: хитайниң уйғур елидики һалқима тәрәққият сиясити мәғлуп болди (2)

Мухбиримиз ирадә
2015-05-20
Share
shinjang-xizmiti-yighini-xitay-305.jpg Шинҗаңға ярдәм бериш хизмәт йиғинидин көрүнүш. 2012-Йили 6-феврал, бейҗиң.
www.xinjiang.gov.cn

Уйғур елидики һалқима тәрәққиятниң мәғлубийитидики түп сәвәб немә?

Бейҗиңдики “әнбәй” истратегийә тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси таң лимиң йеқинда елан қилған мулаһизисидә, шинҗаң хизмити йиғинидин кейин уйғур елида йолға қоюлған иқтисади тәрәққият пиланлириниң мәғлуп болғанлиқини билдүргән вә буниң 4 хил сәвәбини көрситип өткән иди. Биз алдинқи нөвәтлик программимизда апторниң бу һәқтики анализлирини тонуштуруп өткән идуқ. Таң лимиң мулаһизиси давамида һөкүмәтни уйғур елиға қаратқан иқтисадий истратегийисини өзгәртишкә чақирип, бир қанчә хил тәклипни оттуриға қойған иди. Униң пикирлири чәтәлләрдики көзәткүчиләрниңму диққитини қозғиди.

Һөрмәтлик радио аңлиғучилар, бейҗиңдики “әнбәй” истратегийә тәтқиқат мәркизиниң тәрәққият вә миллий сиясәт тәтқиқатчиси таң лимиң уйғур елидики хизмәт тәкшүрүшлири нәтиҗисидә өзи байқиған мәсилиләрни “уйғур елиниң иқтисадий немишқа нәтиҗә бәрмәйду” мавзулуқ бир мақалидә йезип чиққан иди. У мақалисидә 2010-йилидики шинҗаң хизмити йиғинидин кейин уйғур елида йолға қоюлған иқтисадий тәрәққият пиланиниң әмәлийлишиш нисбити вә униң нәтиҗисини баһалап чиққан. У бу сиясәтни мәғлуп болди, дәп қариған болуп, аридин өткән 5 йил җәрянида мәркәздин селинған шунчә мәбләғгә қарши районда күтүлгән бир нәтиҗә көрүлмигән. У буниң сәвәбини мулаһизә қилип, уни 4 нуқтиға йиғинчақлап чиққан. У төт мәсилә асаслиқ мәбләғни санаәт районлирини қурушқа исрап қилиш, дөләт игиликидики чоң карханиларниң йәрликниң байлиқини сүмүрүши, барлиқ күчни нефит вә көмүр қезип чиқиришқила қаритип, санаәт қурулмисида көп хиллашмаслиқ һәм шундақла шерик қилип қоюлған йәрлик һөкүмәтләр ара орунсиз риқабәт болуш қатарлиқлардин ибарәт.

Униң бу мақалиси елан қилинғандин кейин, чәтәлләрдики көзәткүчиләрниңму диққитини қозғиди. Улар таң лимиңниң бир зиялий болуш сүпити билән уйғур елида көрүлүватқан бәзи мәсилиләрни тоғра баһалап чиққанлиқини, әмма бу йәрдә қошуп қоюшқа тегишлик йәнә нурғун амилларниң барлиқини билдүрди. Америкидики җорҗи вашингтон университетиниң тәклиплик оқутқучиси, иқтисад пәнлири доктор кандидати пәрһат билгин әпәнди бу һәқтә тохтилип, иқтисадниң гүллинишини әркин тиҗарәт вә әркин һәрикәт қилиш һоқуқидин айрип қарашқа болмайдиғанлиқини әскәртти.

Таң лимиң мулаһизисиниң ахирида юқиридики бу 4 мәсилигә асасән һөкүмәтни уйғур елиға қаратқан иқтисадий истратегийисини өзгәртишни чақирип, төвәндики пикир -тәклипләрни сунған.

У, уйғур елида артуқчә селинған санаәт районлирини қисқартишни, санаәт районлирини қурғанда чоқум шу җайниң тәбиий шараити, асасий қурулушиниң әһвалини нәзәргә елишқа, һөкүмәтни йәрлик карханиларни болупму оттура вә кичик типтики хусусий карханиларни йөләшкә чақирған. У буни изаһлап “кичик вә оттура типтики хусусий карханилар дөләт хәзинисигә гәрчә чоң карханилардәк зор һәссә қошалмисиму, әмма улар йәрликкә иш имкани яритип, йәрлик иқтисадниң өрлишидә муһим рол ойнайду” дәп көрсәткән. У бу мәсилидә уйғур елидики сиясий муқимсизлиқниму нәзәргә елип туруп “зор мәбләғ салғучи карханилар вә уларниң ишчи -хизмәтчилири бихәтәрлик әндишиси сәвәбидин уйғур елидин чиқип кәтсә, мана мушундақ кичик вә оттура карханилар қәп қелип, тәрәққиятни давам қилиду” дәп әскәрткән.

Пәрһат билгин әпәндиниң ейтишичә, йәрлик кичик вә оттура типлиқ карханиларни тәрәққий қилдуруш дуня банкиси тәрипидин хели бурунла дуняниң башқа җайлиридиму тәшәббус қилиниватқан бир истратегийә болуп, бу уйғур елиниң шараитигиму мас келидикән. Әмма бу йәрдики һәл қилғуч мәсилә болса хитай һөкүмитиниң уйғур елиниң иқтисадини көтүрүш, уйғур хәлқини бай қилиш нийитиниң қанчилик дәриҗидә сәмимийликидур.

Таң лимиң хитай һөкүмитигә қойған тәклиплири ичидә йәнә, уйғур елидики екологийилик бузғунчилиқниму тилға елип, һөкүмәтни уйғур ели екологийисиниң сиғимчанлиқиға һөрмәт қилишқа чақирған. У мундақ дегән: “уйғур елиниң екологийиси интайин сәзгүр вәзийәттә. Униң үстигә уйғур елида су аз. Буни аз дәп, райондики нефит вә тәбиий газ ширкәтлири наһайити көп су ишлитиду. Шуңа райондики санаәтлишиш сиясәтлири чоқум уйғур ели екологийисиниң бәрдашлиқ бериш дәриҗисини болупму су мәнбәсиниң сиғимчанлиқини диққәткә алған асаста елип берилиши керәк.”

Хитай һөкүмити 2009-йили 5-июл үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин, шинҗаң хизмити йиғини чақирип, зор иқтисадий тәрәққият пиланлирини елан қилди вә районға милярдларчә йүән мәбләғ салди. Мәмликәт ичи вә сиртиға қаратқан тәшвиқатлирида һәдәп уйғур елиниң иқтисадини юқири көтүрүшни тәкитләп, буни уйғур елидики муқимсизлиқниң бирдин -бир мәнбәси қилип көрсәтти, иқтисадни гүлләндүрүп, хәлқни бай қилип муқимлиқ яритидиғанлиқини илгири сүрди. Бирақ, бу сиясәт йолға қоюлған 5 йилдин буян болса әксичә вәзийәт техиму кәскинләшти, наразилиқ, қаршилиқ һәрикәтлири техиму көпәйди, қанлиқ бастурушларниң сани артти. Ундақта буниң сәвәби юқиридики хитай мутәхәссиси оттуриға қойған иқтисадий хаталиқларму? америкидики уйғур зиялийси илшат һәсән әпәнди бу һәқтә тохтилип, иқтисадий мәсилиниң һечқачан уйғур елидики муқимсизлиқниң түп сәвәби болуп бақмиғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт