«Мәркәзниң шинҗаң хизмити йиғини» дики ши җинпиңниң сөзлири немидин дерәк бериду?

Мухбиримиз ирадә
2020-09-30
Share
shi-jinping-yighin.jpg Хитай рәиси ши җинпиң хәлқ сарийида йиғинға кириватқан көрүнүши. 2020-Йили 8-сентәбир, бейҗиң.
REUTERS

Хитай дөләт рәиси ши җинпиң бейҗиңда чақирилған «мәркәзниң 3-қетимлиқ шинҗаң хизмити сөһбәт йиғини» да һазирғичә уйғур елидә йүргүзүлгән сиясәтләрниң пүтүнләй тоғрилиқини илгири сүрүп зор ғулғула қозғиди. У шу қетимлиқ сөзидә мундақ дегән: «йеңи дәврдики партийиниң шинҗаңни идарә қилиш тәдбири иҗтимаий муқимлиқ вә әбәдий әминликни шинҗаң хизмитиниң баш нишани қилди, җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини пухта турғузушта чиң турди, дөлитимизниң динни хитайчилаштуруш йөнилишидә чиң турди. . . Әмәлийәт шуни испатлидики, йеңи дәврдики партийәниң шинҗаңни идарә қилиш тәдбири тамамән тоғра, җәзмән узаққичә чиң туруш керәк».

Ши җинпиң сөзидә йәнә, аталмиш «шинҗаңни идарә қилиш тәдбири» ни давамлаштурушни һәрбир партийә әзасиниң баш тартип болмайдиған сиясий вәзиписи, дәп тәкитләп: «пүтүн партийә шинҗаңни идарә қилиш тәдбирини изчиллаштурушни бир түрлүк сиясий вәзипә қилип, толуқ, дәл җайида изчиллаштуруп, шинҗаң хизмитиниң баштин-ахир тоғра сиясий йөнилишни сақлишиға һәқиқий капаләтлик қилиши керәк» дегән.

Ши җинпиңниң юқиридики бу сөзлири хәлқаралиқ ахбаратларда вә иҗтимаий таратқуларда күчлүк инкас қозғиди. «Ню-йорк вақти» гезити, «вал ситрит журнили» қатарлиқ нурғун даңлиқ ахбарат васитилири униң сөзини хәвәр қилди. Уларниң анализлирида көрситилишичә, бу, ши җинпиңниң тунҗи қетим хәлқарада зор тәнқидкә учриған сиясәтлирини очуқ-ашкара һалда ақлап вә қоллап сөз қилиши икән.

Америка хәлқара диний әркинлик комитетиниң комиссари нури түркәл ши җинпиңниң бу сөзлириниң униң өз сияситини җаһиллиқ билән қоғдаватқанлиқини намаян қилип беридиғанлиқини ейтти. У радийомизға қилған сөзидә: «әмәлийәттә, ши җинпиңниң баянлири шуни испатлайдуки, хитайниң ирқий қирғинчилиқ сиясити мәқсәтлик, системилиқ вә рәһимсиз болуп, униң ахирқи мәқсити уйғур мәдәнийити вә кимликини йоқитиш. Зулумниң көлими вә даириси йәршари характерлик әйибләшни вә һөкүмәтләрниң һәрикитини тәләп қилиду» деди.

Германийәлик тәтқиқатчи адриан зензниң қаришичә, ши җинпиңниң бу баянлири униң уйғур елидә йүргүзүлүватқан бу вәһший зулумни баштин-ахир қоллап кәлгәнликини көрситип беридикән. Адриян зенз хәлқаралиқ тәнқидләрниң хитайниң уйғур елидики сиясәтлирини өзгәртәлмигәнликини билдүрүп: «бу пәқәтла ши җинпиңниң зулумни давам қилиштики қәтийликидинла әмәс, бәлки хитайға қилиниватқан бесимниңму йетәрлик болмиғанлиқиниң нәтиҗиси», дәп тәкитлигән.

Америкадики тонулған тарихшунас, җорҗитовн университетиниң профессори, уйғур ели тарихи бойичә нәччилигән китабларниң аптори җәймис милвард ши җинпиңниң нутиқидики муһим нуқтиларни бирму-бир тәһлил қилип мақалә елан қилған. У мақалисидә биринчидин, ши җинпиңниң бу қетимлиқ нутқида 2014-йилидики шинҗаң хизмити йиғинида сөзлигининиң әксичә «бөлгүнчилик, әсәбийлик, террорлуқ» тин ибарәт аталмиш «үч хил рәзил күчләр» ни тилға алмаслиқиниң диққәт қозғайдиғанлиқини билдүргән.

Иккинчидин у, ши җинпиңниң нутиқидики истатестикиларға диққәт қилған. Ши җинпиң йиғиндики сөзидә төвәндикиләрни истатескиларни илгири сүргәниди: «2014-йилидин 2019-йилиғичә, шинҗаңниң район ишләпчиқириш омумий қиммити 1 тирилйон 359 милярд 710 милйон йүәнгә йетип, йилиға оттуричә 7.2% Ашти. Адәттики аммиви хамчот кирими 157 милярд 760 милйон йүәнгә йетип, йилиға оттуричә 5.7% Ашти. . . 2014-Йилидин 2019-йилиғичә, мәркәз малийәсиниң шинҗаң аптоном райони вә биңтуәнгә сәрп қилған йөткимә чиқими 422 милярд 480 милйон йүәнгә йетип, йилиға оттуричә 10.4% Ашти, алтә йилда шинҗаңға җәмий 2 тирилйон йүәндин көпрәк ярдәм берилди.»

Тарихшунас җәймис милвард «Medium» намлиқ тор журнилида елан қилған мулаһизисидә болса уйғур елиниң хамчот кириминиң йиллиқ өсүш нисбити вә шундақла районға селинған мәбләғгә аит санлиқ мәлуматларни һесаблаш асасида ши җинпиң нутқида илгири сүргән 5.7% Лик өсүшниң тоғра әмәсликини ейтқан. У йәнә мундақ дегән: «буниңдин шундақ хуласә чиқиришқа болиду: хитай компартийәси шинҗаңни ғайәт зор қизил рәқәм билән башқурупла қалмай, бәлки бу қизил рәқәм өткән 6 йил мабәйнидә техиму зорайди. Сиртқи толуқлима билән шинҗаң уйғур аптоном райониниң өзиниң кирими арисидики пәрқ 2014-йилдики 135 милярдтин 2019-йили 264 милярдқа өрләп, 48% ашти. Гәрчә ши җинпиң буни тилға алмиған болсиму, әмма бу санлиқ мәлуматлар уйғур елидә өткән бир қанчә йилда йүргүзүлгән ассимилятсийә һәрикитигә мунасивәтлик болған лагерлар, йеңи түрмиләр, йетим-йесирлар орни вә башқа ул әслиһәләрниң шундақла бихәтәрлик хадимлирини тәклип қилишқа кәткән зор чиқимларни көрситип бериду. Бу нутуқтики санлар адриан зенз вә башқиларниң лагер биналири һәм пүткүл лагер системисини йүрүштүрүш һәққи тоғрисидики илгирики испатлайду. Мана бу ғайәт зор хамчот тәтқиқатчиларни шинҗаңда чоң ишларниң болуватқанлиқидин гуманландурған амилларниң бири иди.»

Җәймис милвард йәнә, ши җинпиң дәватқан 2 тирилйон 100 милярд йүәндин ашидиған мәбләғниң асасән уйғур елидики лагер системиси вә ассимилятсийә сиясәтлирини ишқа ашурушта һәл қилғуч рол ойнаватқан биңтуәнгә сәрп қилинғанлиқини, чүнки униң уйғур райониниң толуқ мустәмликә қилишни илгири сүридиған башламчи органлиқини әскәрткән.

Ши җинпиңниң нутиқидики җәймис милвардниң диққитини қозғиған үчинчи нуқта униң миллий кимлик мәсилисидики идеологийәлик җүмлилири болған. Ши җинпиң нутқида «җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини пухта турғузушни асасий линийә қилишимиз керәк. . . Шинҗаңдики һәрқайси милләтләр җуңхуа миллитиниң қан қериндаш аилә әзаси. . . Шинҗаңда ислам динини хитайчилаштуруш йөнилишидә чиң туруп, динниң сағлам тәрәққиятини ишқа ашуруш керәк» дегәнләрни баян қилған. Профессор җәймис милвард «ши җинпиңниң сөзи уйғурлар хитайлар билән қандаш, уларни ассимилятсийә қилип хитайдин пәрқләнмәйдиған қилиш дегәнлик. Ислам динини хитайчилаштуруш дегини болса мәсчитләрни чеқип, мазарларни түзләп, гүмбәз-мунариләрни өрүш дегәнликтур» дәп мулаһизә қилған.

Дуня уйғур қурултийи рәиси долқун әйса радийомизға қилған сөзидә «ши җинпиңниң сөзлири униң уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитиштин ибарәт қәтий нийитини әйнәктәк ениқ көрситип бәрди», деди. У: «америка һөкүмити хитайниң җинайәтлири сәвәблик хитай әмәлдарлири вә хитай муәссәсилирини җазалиған, явропа иттипақида вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатида хитайниң уйғурларға қиливатқан зулуми қаттиқ әйиблиниватқан бир пәйттә ши җинпиңниң йәнила бу сиясәтниң тоғрилиқини илгири сүрүши униң рәзил мәқситини толуқ намаян қилиду» дәп баһалиди.

Чәтәлләрдики чен покуң, вен җав қатарлиқ хитай көзәткүчиләрниң қаришичә, америка уйғур елидики зулумға четишлиқ хитай әмәлдарлири вә органлирини җазалаватқан мәзгилидә ши җинпиңниң бундақ нутуқ сөзлиши әмәлийәттә хитай әмәлдарлирида тәвриниш болуватқанлиқини ипадиләп беридикән.

Хитай зиялийси чен покоң бу һәқтә елан қилған видийо мулаһизисидә ши җинпиңниң нутиқидики «шинҗаңдики кадирлар қошунини толуқлаш керәк, уларни сиясий җәһәттә риғбәтләндүрүш керәк, хизмәт җәһәттә қоллап, тәминат җәһәттә капаләтләндүрүш керәк. Турмуш вә психикилиқ җәһәттә ғәмхорлуқ қилиш керәк. . . Аз санлиқ милләт кадирлириғиму ишинип, уларни тәрбийәләп йетиштүрүш керәк» дегән нуқтилар һәққидә тохталған. У юқиридики сөзләрни мулаһизә қилип төвәндикиләрни тәкитлигән: «һазир хитай кадирларниң шинҗаңға барғуси кәлмәйду. Барғанлириму бир амал қилип у йәрдин кетишниң койида. Американиң зулумға қатнашқан әмәлдарларға җаза тәдбири қоюши уларни әнсирәтти. Хитай кадирларниң балилири асасән америкада болғачқа, улар өзи вә балилириниң американиң виза вә иқтисадий җазасиға учрап кетишидин қорқиду. Ши җинпиңниң аз санлиқ милләт кадирлириғиму ишиниш керәк, дейиши униң шинҗаңда кадир йитиштүрәлмигәнликини ашкарилап бериду. Лекин аз санлиқ милләт кадирлириниң у ишни техиму қилғуси йоқ».

Чен покоң әпәнди сөзидә әһвал шундақ болғач, ши җинпиңниң уйғур елидики кадир-әмәлдарларға қайтидин чақириқ қилип, уларни риғбәтләндүрүш вә уйғурларни ассимилятсийә қилип йоқитиш ирадисини намаян қилиш үчүн 6 йилдин кейин бу нутуқни сөзлигәнликини мулаһизә қилған.

Долқун әйса болса һәрқайси дөләт һөкүмәтлири вә хәлқаралиқ органларни уйғурларға қарита йүргүзүлүватқан бу ирқий қирғинчилиқни тохтитиш үчүн дәрһал һәрикәткә өтүшкә чақирди. У: «әксичә болғанда бу хитай йүргүзүватқан ирқий қирғинчилиққа шерик болғанлиқтур» дәп тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.