Шивет миссийонерлириниң шәрқий түркистандин айрилиши

Обзорчимиз нәвбаһар
2022-05-16
Share
Шивет миссийонерлириниң шәрқий түркистандин айрилиши Хәлқ арисида вәз ейтиватқан шивет миссийонерлири (John Törnquist фотоси)
Shiwétsiye Missiyonérlar Arxipi

Шивет миссийонерлири 1892-йилидин башлап қәшқәр, йеңисар вә йәркәндтә миссийонерлиқ паалийити билән шуғуллинишқа башлиған. Улар 1894-йили қәшқәрдә тунҗи қетим рәсмий түрдә дин тарқитиш понкити қурған. Қәшқәргә тунҗи болуп йетип барған миссийонер н. Ф. Һөйер (N. F. Höijer) Ниң қалдурған мәлуматлириға қариғанда, улар шәрқий түркистанда християн дини тарқитиш билән шоғулланған 25 йил җәрянида, мәркизи стокһолмдики шиветсийә диний җәмийити тәрипидин шәрқий түркистанға җәмий 31 нәпәр миссийонер әвәтилгән икән. Буларниң арисида 4 нәпири кесәл сәвәбидин өлүп кәткән, иккиси понкиттин айрилған, 1938-йилиғичә 25 нәпәр миссийонер дин тарқитиш билән шоғулланған.

Әйни вақитта уйғур җәмийитиниң һәрқайсий қатламлиридики диний өлималар вә авам мусулманлар шивет миссийонерлириниң хиристиян дини тарқитиш паалийәтлиригә қарши түрлүк шәкилләрдә наразилиқ билдүргән болсиму, әмма йәрлик мәнчиң даирилири вә кейинчә хитай милитаристлириниң бу ишқа сүкүт қилиш позитсийәси тутуши сәвәблик, шивет миссийонерлири өз паалийәтлирини изчил давамлаштурған. Биринчи дуня уруши башланған мәзгилләрдә, йәни 1914-йили османли султанлиқидин шәрқий түркистанға әвәтилгән 5 нәпәр түркниң бири болған адил һикмәт бәй қәшқәр һәққидики хатирилиридә мундақ дәп язиду: “шивет миссийонерлири аҗиз, кәмбәғәл, йетим-йесир балиларни топлап, христиан диниға тарқатмақта иди. Улар балиларға кичикидинла християн әқидисини сиңдүрүшкә тиришатти. Әмма өлималар бу җәрянларни көрмәскә селиватқандәк, бу балиларниң әтә-өгүн чоң болуп, өзлириниң алдида өз йилтизи вә әсли әқидисини инкар қилип, ғәйрий динларға етиқад қилиштәк еһтималлиқниң йүз беришини хиялиғиму кәлтүрмигәндәк қилатти. Бу хил соалларға җаваб бериши қийин болған әһвалларда, тәкбир ейтиштин башқа иш өлималарниң қолидин кәлмәйтти. Улар илимниң қириндилиридинму хәвири йоқ һаләттә иди.”

Дәрвәқә, әйни вақитта бир қисим өлималарниң бу ишқа пәрвасиз муамилә қилиши, қәшқәрни мәркәз қилған җәнубтики районларда шивет миссийонерлириниң әркин-азадә һалда хиристиян динини тарқитишиға, бу йәрдики мусулманларниң миң йилдин буян давамлаштуруп кәлгән исламий әқидилирини бөлүшкә, һәтта униңға хирис пәйда қилишқа вастилиқ һалда сәвәбчи болған иди. Шундақтиму әйни вақитта бир қисим балдур ойғанған сәрхиллар милләтниң тәқдири, исламий етиқадниң бөлүнмәслики үчүн җиддий әндишәләрдә болған иди. Улар шивет миссионерлириниң шәрқий түркистандики мусулманлар арисида хиристиян дини тарқитиштин ибарәт бу “мәдәнийәт мустәмликичилики” гә қарши түрлүк шәкилләрдә наразилиқ билдүриду, һәтта аммивий намайиш тәшкилләп, өз қаршилиқини ипадә қилиду. Бу җәһәттә абдуқадир дамоллам талиплирини тәшкилләп бу қаршилиқ һәрикитиниң байрақдари болиду. Улар шивет дин тарқатқучилириниң дин тарқитиш паалийәтлиригә қаттиқ чәк қоюш үчүн қәшқәрдики бир қисим шәһәр мөтивәрлири вә мәдрисәләрниң талиплирини һәрикәтләндүриду. Әйни вақиттики қәшқәр мәһкимә шәриәниң муптиси мамут һаҗим бу иш тоғрилиқ “қуран” вә “һәдис” ләрдин асас кәлтүрүп пәтива язиду. Пәтива шәһәр ичидики чоң-кичик мәсчит вә мәдрисәләргә тарқитилиду вә тамларға чаплиниду. Қәшқәрдики миңлиған амма кочиға чиқип намайиш қилип, шивет дин тарқатқучилириниң қәшқәрдә ачқан шипахана, мәктәп вә черкавлирини тақашни тәләп қилиду. Қәшқәрдики шивет басмиханиси бесип тарқатқан “инҗил” вә башқа християн диниға аит китаб-варақчиларни көйдүриду.

Ундақта, қәшқәрдики юқириқи қаршилиқ һәрикәтлиригә қарита шивет миссийонерлири қандақ қараш вә инкасларда болған?

Миссийонерларниң хатирилиридә баян қилинишичә, шиветсийә дин тарқитиш понкитиниң дәсләпки йиллардики паалийәтлири йәрлик ислам өлималириниң қаттиқ қаршилиқиға учриған, йәрлик мусулманлар уларни “дин оғрилири” дәп чәткә қаққан. Қәшқәрдики йәрлик мәнчиң әмәлдарлири гәрчә уларниң дин тарқитиш паалийәтлиригә чәклимә қоймиған болсиму, әмма уларни “әҗнәбий алвастилар” дәп атап, соғуқ нәзәр билән муамилә қилған. Миссийонер л. Е. Һөгберийниң хатирисидә қәшқәр хәлқиниң молла, бәг вә содигәрләрни йиғип, шивет миссийонерлириниң дин нтарқитиш паалийәтлиригә қарши җамаәт пикри топлиғанлиқи баян қилинған. Униңда йәнә миссийонерлар келиштин бурун, қәшқәрниң тенч-аман бир юрт икәнликини, кейин чәт әл дин тарқатқучилири келип, мусулманларниң диний әқидисигә бөлгүнчилик пәйда қилғанлиқи, қәшқәрдики бир қисим кишиләрниң миссийонер һөгберийниң су қудуқлириға зәһәр ташливәткәнликини өз көзи көргәнликини, шуниңдин кейин юрт ичидә түрлүк апәтләр йүз берип, һайванлар вә адәмләргә кесәл тәгкәнлики, һәтта қәшқәрдә қар-ямғурму яғмас болғанлиқи һәққидә әрзнамә йезип, қәшқәр дотийигә тапшурғанлиқи, йәнә бир тәрәптин бу тоғрилиқ қәшқәр өлималириниң пәтива чиқарғанлиқи тилға елинған. Миссийонерларниң баян қилишичә, уларниң мәктәп ечишиму қәшқәрдики диний затларниң тосқунлиқиға учриған болуп, уларниң мәктәплиригә пәқәтла аз сандики йоқсуллар вә ғерип-ғуруваларниң балилири тизимлатқан икән. Шуңа әйни вақитта шиветр миссийонерлири иқтисадий қийинчилиқи бар, аилиси намрат, коча-койларда қалған игә-чақисиз кишиләргә йеқинлишип, уларни өзигә тартиш усулини қоллинишқа мәҗбур болған. Миссийонерлар йәнә өзлириниң әйни вақиттики қийин әһвалда қалған һалитини тәсвирләп, өзлиригә қарши елип берилған намайишлар вә тосалғулар сәвәбидин һәтта өзара йиғилип йиғин ачидиған шараитиниңму болмиғанлиқи, өзлириниң давамлиқ назарәт қилиниш, әрз қилиниш, кәмситилиш, һәтта қолға елиниш вә из қоғлап тәқиб қилиништәк қийин вәзийәткә дуч кәлгәнликини язған.

Шивет миссийонерлири йәнә өзлириниң бу тупрақлардики дин тарқитиш паалийәтлириниң қаттиқ тосалғуға дуч кәлгәнлики вә чарисиз қалғанлиқини дуняға аңлитиш үчүн хели күчигәнликиму мәлум. Улар шаңхәйдики шиветсийә консулханисиға вә рус консулханилириға көп қетим телеграмма йоллап өзлириниң шәрқий түркистандики қийин әһвалини мәлум қилған. Әнгилийә билән чаррусийә консулханилириниң уларға қайтурған җаваб телеграммилирида бу ишни тәкшүрүп, шиветсийә консулханиси билән бирликтә миссийонерларни тенч-аман өз дөлитигә йолға селиш үчүн ярдәмдә болидиғанлиқи билдүрүлгән. Миссийонерлар хатирилиридә “булар бизни яман күнлиримиздә ташлап қоймиди” дәп миннәтдар болушқан. Бир мәзгилләрдә уларниң сиртқа чиқишиму хәтәрлик болуп қалғачқа, қәшқәрдики консулханиларниң хадимлири кечилири йошурунчә келип, уларниң паспорт-виза ишлирини беҗирип бәргән әһвалларниң болғанлиқиму мәлум.

1930-Йилланиң иккичи йеримиға кәлгәндә қәшқәр, йәркәнд вә йеңисар қатарлиқ җайларниң сиясий вәзийити бирдинла җиддийлишип кетиду. Милитарист шиң шисәй һөкүмитиниң миссийонерларға тутқан позитсийәси радикал шәкилдә өзгириду, улар қәшқәр, йәркәнд вә йеңисардики миссийонерлар понкитиниң өйлири вә мал-мүлүклирини һечқандақ пул бәрмәстинла мусадирә қилиду. Уларниң шу җайларда сетивалған йәр-җайлириму бирдәк тартип елиниду.

1937-Йили 4-айда генерал мәһмут муһити чәт әлгә чиқип кетишкә мәҗбур болғандин кейин, қәшқәрниң вәзийити техиму җиддийлишип кетиду. Генерал абдунияз камал мәһмут муһитиниң әскәрлиригә қомандан болуп, хотәнни бесип ятқан ма хусән башчилиқидики туңган әскәрлири билән бирлишип, қәшқәргә һуҗум қилиду. Бу вақитта пүткүл шәрқий түркистанниң җәнуби уруш малиманчилиқиға чөкүп, сиясий вәзийәт интайин қалаймиқанлишип кетиду. Бу вақитта шивет миссийонерлириниң әһвали техиму қийинлишип, уларниң паалийәт даириси барғансери тарийип, һәтта миссийонерлар қурған дохтурхана, мәктәп вә дин тарқитиш понкитлири тақилип қелиш вәзийитигә чүшиду. Уларниң дин тарқитиш понкитлириға от қоюлуп, вәйран қилиниду, хиристиян диниға киргән бир қисим кишиләр өлтүрүлиду. Бу җәрянда шивет дин тарқатқучилири бир мәзгил өзини қоғдаш үчүн қәшқәрдики әнгилийә консулханисиға кирип панаһлиниду.

Шундақ қилип, 1938-йили шиң шисәй һөкүмити қәшқәр, йәркәнд вә йеңисардики шивет миссийонерлириниң дәрһал чеградин чиқип кетиши тоғрилиқ пәрман чүшүриду. Шивет миссийонерлириниң хатирилиридә йезип қалдурулишичә, шу йили қәшқәрдә 17 нәпәр миссийонер вә икки нәпәр бала қалған икән. Бу вақитта йәрликләр яки қәшқәрдики башқа чәт әлликләрму улар билән көрүшүшкә җүрәт қилалмайдиған болуп қалиду. Улар һәтта су тошуйдиғанғиму адәм тапалмай, өзлири дәрядин су елип келип ичишкә мәҗбур болиду. 1938-Йили 6-айға кәлгәндә шәрқий түркистандики барлиқ шивет дин тарқатқучилири йерим әсирдәк дин тарқитиш паалийити елип барған бу земиндин кетишкә мәҗбур болиду. Әң ахирида улардин пәқәтла үч нәпәр дин тарқатқучи вәзийәт тенчланғучә базини сақлап туруш үчүн ахириқи үмиди билән кәтмәй туриду, лекин уларниң бу ахириқи үмидиму көпүккә айлиниду. Улараниң һәммиси карванларға қошулуп, һималая теғидин һалқип өтүп, һиндистанниң кәшмир районидики сиринагарға йол алиду.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт