Шөһрәт закирниң уйғур дияридики бастурушниң давам қилидиғанлиқи һәққидики сөзлири диққәт қозғимақта

Мухбиримиз әзиз
2018.01.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shohret-zakir-tianshan.jpg Уйғур аптоном райониниң рәиси шөһрәт закир йиғинда соз қилмақта. 2014-Йили 26-феврал, үрүмчи.
news.ts.cn

Йеқинда уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң рәиси шөһрәт закир ахбарат васитисигә сөз қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурлар диярида 5700 километирға созулған “иккинчи сәддичин сепили” бәрпа қилидиғанлиқини билдүргән иди. Шу чағда хитай ахбаратлири бу “сепил” ниң чегра линийисигә болған контроллуқни ашуруш мәқсәт қилинған интернет контроллуқи, ташйол қурулуши вә чегра район бихәтәрликигә мунасивәтлик техника йеңилаш саһәсигә мәркәзлишидиғанлиқини шәрһлигән иди.

Аридин бирнәччә күн өтмәйла шөһрәт закир өзиниң һөкүмәт хизмитидин бәргән доклатида оттуриға қойған нуқтилар бу “сепил” һәққидики баянатниң арқа көрүнүшини ашкарилап бәрди. Доклатта 2023-йилиғичә болған уйғур райониниң бәш йиллиқ һөкүмәт хизмитиниң муһим нуқтилиридин бири муқимлиқ вә бихәтәрлик болидиғанлиқи әскәртилди. Шөһрәт закир бу һәқтә сөз қилип “иҗтимаий муқимлиқ вә узунға созулған әминлик шинҗаң хизмитиниң баш нишани. Шинҗаң хизмитини яхши ишләш яки ишлийәлмәслик мәсилиси теги-тәктидин алғанда бөлгүнчиликкә қарши күрәшни қандақ қанат яйдуруш билән мунасивәтликтур,” деди. 

Шөһрәт закирниң юқириқи сөзлири һәққидә “җәнубий хитай әтигәнлик гезити” вә ройтерс агентлиқиниң бәргән хәвиридә хитай һөкүмитиниң изчил уйғур диярида “террорлуқ вә бөлгүнчилик тәһдити мәвҗут” дәп қараватқанлиқи, шуниң үчүн уйғур диярида давамлиқ һалда қораллиқ һәрбий күчни ашуруш еһтимали барлиқи тәкитлиниду.

Бу һәқтә исраилийәдики хайфа университетиниң профессори исак шихор бу хилдики қораллиқ күчләрни ашуруш хаһишини бир һакимийәт үчүн нормал тәдбир һесаблиниду, дәп қарайду. Әмма нөвәттики әһвалда уйғур диярида бу қәдәр қаттиқ болған бихәтәрлик тәдбирлирини елишниң һечқанчә зөрүрийити йоқ. У бу һәқтики соалларға елхәт арқилиқ бәргән җавабида мундақ дәйду: “мән өзүмниң илгирики тәтқиқатлиримда шинҗаңдики хәлқ азадлиқ армийисиниң сани һәққидики мәлуматларни һәммила тәрәпләр, йәни хитайлар, уйғурлар вә ахбарат васитилири пүтүнләй көптүрүвәткән, дәп тәкитләп өткән идим. Дәрвәқә, буниңда һәммила тәрәпниң өзигә яриша дәйдиғини бар. Мән һелиму хәлқ азадлиқ армийиси шинҗаңда тинчлиқ орнитиш үчүнла туруватиду, дәп қараймән. Бу һал дунядики тоқунушқа петип қалған көплигән җайларда мәвҗут. Әмма йәнә бир яқтин хитай һөкүмити шинҗаңда ноқул һалда сақчи, биңтуән вә қораллиқ қисимларғила тайиниватиду. Әмәлийәттә хитай һөкүмити үчүн шинҗаңдики қораллиқ күчләрниң санини бу дәриҗидә ашурушниң һечқанчә зөрүрийити йоқ. Чүнки шинҗаңға сирттин келидиған һечқандақ тәһдит мәвҗут әмәс. Қарайдиған болсақ шуни байқаймизки, өткән бир нәччә йилда шинҗаңниң ички бихәтәрлик ишлири үчүн сәрп қилинған мәбләғ әмәлийәттә чегра линийәсини асас қилған дөләт мудапиәси үчүн сәрп қилинған хираҗәттин зор дәриҗидә ешип кәтти.”

Бу мәсилә һәққидә калифорнийәдики памона университетиниң профессори дру гладней буниңға охшап кетидиған қарашта. Униң қаришичә, мәйли уйғурлар болсун яки хитай һөкүмити болсун, һәр икки тәрәпниң талишиватқини игилик һоқуқ мәсилисигә берип тақилиду. У бу һәқтә мундақ деди: “бу әһвал һәрқачан шундақ болуп келиватиду. Қачаники мусулманлар бирәр ‛сиясий‚ паалийәткә арилишип қалған һаман уларниң етиқади һөкүмәтниң қаттиқ назаритигә дуч келиду. Чүнки буниң сәвәбини издисәк шуни байқаймизки, уйғурлар яки башқа кишиләр буниң игилик һоқуқ мәсилиси икәнликини тезла һес қилип йетәләйду. Бу йәнә земин даваси вә байлиқларни техиму көп қезиш ишиға берип тақилиду. Сизгә мәлум болғандәк бу районда ғайәт зор миқдарда нефит записи байқалған. Һазир бу саһә зор дәриҗидә гүллиниватиду. Әмма йәрлик хәлқ болған уйғурлар болса бу гүллиниш вә тәрәққиятлардин һечқанчә мәнпәәткә еришип бақмиди.” 

Әмма дру гладнейниң пикричә, хитай һөкүмитиниң қаттиқ қоллуқ бастуруши изчил давам қилғанлиқтин уйғурларниң мустәқиллиқ болсун яки қисқа мәзгиллик қаршилиқ көрситиш һәрикити болсун бирдәк җайидила тунҗуқуп қалған. Шуңа уму нөвәттә уйғур диярида хитай һөкүмитигә тәһдит шәкилләндүргидәк бир күч мәвҗут әмәс дәп қарайду. У бу һәқтә мундақ дәйду: “қарайдиған болсақ 1990-йиллириниң ахиридин башлап бу һал бәкму кәм көрүлди. 1990-Йилларниң ахирлирида биз равурус тәшкилләнгән бирнәччә қетимлиқ һуҗумларни көрдуқ. Әмма бу һуҗумлар бастурулғандин кейин район миқясида қаттиқ болған бихәтәрлик тәдбирлири елинишқа башлиди. Әмма шуниму көрүш лазимки, шуниңдин кейин көплигән уйғур яшлири буниңдин бәкму үмидсизләнди. Улар әслидә өзлиригә қошна совет оттура асия җумһурийәтлиригә охшаш җумһурийәтләрни яки шәрқий түркистан яки уйғуристан намидики мустәқил дөләтни қуруп чиқишни арзу қилған иди. Әмма бу ишлар вуҗудқа чиқмиғандин кейин, уларниң нурғунлири бу арзудин ваз кечишкә башлиди. Өткән он йилға қарайдиған болсақ, бу җайда айрим-айрим шәкилдә оттуриға чиққан пуқралар һәрикити көзгә челиқсиму, тәшкиллик һәрбий яки қораллиқ қаршилиқ һәрикәтлири көзгә челиқмайду.”

Профессор исак шихорниң пикричә, “террорлуқ вә әсәбийликкә қарши туруш” намида уйғур диярида әскәр көпәйткәндин көрә, мәсилиниң йилтизини нәзәргә алған асаста пикир йүргүзүш мәсилини асанрақ һәл қилидиған усулларниң бири. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду: “шинҗаңда ‛шинҗаң мәсилиси‚ дегән мәсилә мәвҗут әмәс. Мәвҗут болуватқини мәркизий һөкүмәт билән уйғурлар оттурисидики қаршилиқ. Бундақ қаршилиқ көплигән дөләтләрдә учрайду. Мениңчә бу хилдики қаршилиқни һеч болмиғанда қисмән болсиму һәл қилиш мумкин. Мән бу һәқтә илгириму көп қетим тәклип вә тәвсийә пикирлиримни сунған идим. Әмма хитай һөкүмити буларни бир яққа ташлап қойди. Билишимчә, нөвәттә хитай һөкүмити шинҗаңдики уйғурлар арисида баш көтүрүватқан ислам әсәбийликидин көрә униң туңганлар арисида ямрап кетишидин бәкрәк әндишә қиливатиду. Уйғурларға көпрәк аптономийә һоқуқлири бериш, уларниң мәдәнийәт вә турмуш адәтлиригә һөрмәт қилиш, шуниң билән биргә уйғурларға техиму көпрәк иҗтимаий вә иқтисадий пурсәтләрни яритип бериш дегәнләр әмәлийәттә бу хил тоқунушни зор дәриҗидә пәскойға чүшүрәләйду.”

Әмма бу хил сөһбәтниң әмәлийәткә қанчилик уйғун келидиғанлиқи һәққидә профессор дру гладней бәкму зор гуманда. Чүнки хитай һөкүмитиниң һазирқи вәзийитидә униң уйғурлар билән сөһбәт қуруп, мәсилини һәл қилишидин үмид күтүш наһайити йирақтики иш. У бу һәқтә мундақ деди: “бәзиләр бастуруш тәдбирлириниң һәддидин зиядә қаттиқ болуши сәвәбидин район вәзийити бәкму җиддийлишип кәтти, демәктә. Мениңчә, бу бир узун мәзгиллик җиддийлишиш болидиғандәк қилиду. Буниңда миллий вә диний амиллар бирдәк муһим орунда туриду. Шуниң билән биргә навада хитай һөкүмити дөләт ичи вә сиртидики мушу миллий вә диний гәвдиләр билән сөһбәт қуруш йолини ачалиған болса бәлким бәзи илгириләшләр оттуриға чиқар болғийтти, дәп ойлаймән. Әмма уйғурлар бу һални шунчә халисиму, хитай һөкүмити бу гәвдиләр билән һечқандақ сөһбәттә болуп бақмиди. Растини десәк бу һал тибәтләрниң чәтәлләрдики тәшкилатлириниң әһвалидин пүтүнләй пәрқлиниду. Чүнки хитай һөкүмити бу тәшкилатлар билән аллиқачан көп қетимлап юқири дәриҗилик учришишларда сөһбәт қурған.” 

“хитай һәрбий хәвәрлири” ториниң 29-январдики хәвиригә қариғанда, шөһрәт закирниң кәлгүси бәш йиллиқ хизмәт нишани һәққидики сөзлири хитайдики һәрқайси мәтбуатларда елан қилинип, узун өтмәй хитайниң дөләт мудапиә министири чаң вәнчуән уйғур дияридики чегра линийәлиридә тәкшүрүштә болған. Бу җәрянда ши җинпиң вә бейҗиң һөкүмитиниң уйғур дияридики узун мәзгиллик муқимлиқни алаһидә тәкитлигәнликини йәткүзгән. Бир қисим анализчилар мушу әһвалларни омумлаштуруп, уйғур диярида йеқин кәлгүсидә техиму қаттиқ болған бастуруш тәдбирлириниң оттуриға чиқишини тәхмин қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.