Uyghurlar gherb elliridin panahliq tileshning yollirini zadi qanchilik bilidu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-07-28
Élxet
Pikir
Share
Print

Gherb ellirige xitay zulumdin qéchip chiqip panahliq tiligen nurghun Uyghurlarning siyasiy panahliqtin bashqa panahliq yollirini bilmeydighanliqi melum bolmaqta.

Hemmige ayan bolghinidek, öz wetinide xitayning türlük bésimlirigha uchrighan Uyghurlarning gherb elliridin panahliq tilesh ishliri 90-yillardin kéyin ewj élip, onminglighan Uyghurlar herqaysi döletlerde siyasiy panahlan'ghuchi bolup yashimaqta. 2000-Yillardin kéyin, bolupmu 2009-yilidiki "5-Iyul ürümchi weqesi"din buyan, öz wetinini terk étip gherb elliridin siyasiy panahliq tileydighanlarning sani téximu yükseldi. Tayland, malayshiya qatarliq ellerge qéchip chiqip éghir eziyet chekken, hetta xitaygha qayturulup bérilip türlük jazalargha uchrighan Uyghurlarning sanimu az emes.

Biraq, gherb ellirige ming musheqqette yétip kélip siyasiy iltijada bolun'ghan Uyghurlarning hemmisiningla telipi undaq asan qobul körülgen emes. Gérmaniyede hetta bügün'ge qeder, 20 yildin buyan panahliq mesilisi hel bolmay kéliwatqan Uyghurlarmu bar. Öz béshigha kelgen külpetlerni layiqida ipadilep bérelmey gherb elliride awarichilik tartiwatqan bu Uyghurlarning panahliq tileshning da'irisi we yolliri heqqide yéterlik melumati bolmighach, ular xitay zulumdin qutulghan bolsimu, yat'el siyasitining türlük bésimlirigha muptila bolghan.

Yuqiriqi pikirni otturigha qoyghan d u q bash katipi dolqun eysa ependi, yawropa döletlirige kelgen köpligen Uyghurlarning siyasiy panahliq telepliri qobul körülgen bolsimu, yene bir qisim Uyghurlarning jawab kütüwatqanliqini tilgha aldi.

B d t we gherb döletlirining siyasiy panahliq toghrisidiki kélishim, qanun we belgilimiliridiki shertlerge uyghun salahiyetke ige dep qariliwatqan Uyghur musapirlarning iltimasi néme üchün undaq asan qobul qilinmaydu?

Gérmaniyening karlisruhi shehiride 10 yildin buyan hökümetning panahliq qobul qilish organlirida xizmet qilip kelgen Uyghur ziyaliysi eniwer ehmet ependi so'alimizgha mundaq jawab berdi: "Gherb ellirige qéchip kélip panahliq tiligen Uyghurlarning siyasiy panahliq telipining qobul körülüshige, uning Uyghur bolghanliqila kupaye qilmaydu. Nurghun Uyghurlar özlirining xitay zulumigha uchrighanliqini asasiy desmi qilidu. Uyghurlarning xitay hökümitining basturushlirigha uchrawatqanliqini hem hemme bilidu. Biraq, panahliq tiligüchi özi uchrighan zulumni konkrétni ispatlap bérelmise we sotchilarni öz dertlirige heqiqiy ishendürelmise, uning panahliq iltimasi ret qilinidu."

Siyasiy panahliq saheside mutexessiske aylan'ghan eniwer ehmetning bildürüshiche, panahliq yalghuz siyasiy panahliqnila körsetmeydu. B d t we jenwe ehdinamisige köre, u yene urush musapirliri panahliqi, tebi'iy apet panahliqi, diniy jehettiki panahliq, ma'arip jehettiki panahliq, késellik panahliqi, nikah erkinliki panahliqi qatarliqlarnimu öz ichige alidu. Bu programmining meqsiti, mana bu mezmunlar heqqide uchur bérish.

Gérmaniye axbarat wasitiliridiki melumatlargha asaslan'ghanda, 2015-yili ottura sherq elliridin 1 milyondin artuq insan urush malimanchiliqidin qéchip, gherb ellirige kélip panahliq tilidi. Mutleq köp qisim süriyeliklerning "Urush musapirliri panahliqi" iltimasi qobul körüldi. Yene onminglighan insan afriqa we balqan yérim arili döletliridin qéchip kélip "Siyasiy panahliq" we "Tebi'iy apet panahliqi" iltimasida bolunmaqta. "Késellik panahliqi" telep qiliwatqanlarningmu sani az emes. Bulargha sélishturghanda, Uyghur musapirlarning sanini yoq déyerlik hésablashqa bolidu.

Eniwer ehmet ependi köpligen Uyghurlarning peqetla siyasiy panahliq tiligüchi ikenlikini, panahliq tileshning muhim sahesi bolghan diniy jehettiki panahliq, ma'arip jehettiki panahliq, késellik panahliqi, nikah erkinliki panahliqi dégendek chong mezmunlardin Uyghurlarning asasen sawatsizliqini tilgha aldi.

U sözide, ma'aripta heqsizliqqe uchrawatqan, dawalinishqa qurbiti yetmeywatqan yaki mejburiy nikahqa qistiliwatqan Uyghurlarning eslide, siyasiy panahlitin bashqa yene diniy, késellik we ma'arip panahliqini tilesh shertlirige toshidighanliqini eskertti.

Wehalenki, xitay hökümiti öz teshwiqatlirida "Xitayda diniy erkinlik kapaletke ige, ma'arip tereqqiy qilghan, késellerge dawalinish shara'iti bar, nikah erkinlikige dexli-teruz yoq" dégenlerni ilgiri süridu.

Eniwer ehmetning bildürüshiche, gérmaniyege kélip siyasiy panahliq tilewatqan xitaylarning sani yéqindin buyan hessilep köpeymekte iken. Ular panahliq tiligende, "Diniy panahliq" iltimasida bolidiken. Diniy étiqad erkinliki éghir derijide depsende qiliniwatqan Uyghurlar bolsa, diniy jehette uchrighan zulumlar heqqide zuwan sürmeydiken.

D u q bash katipi dolqun eysaning bildürüshiche, qurultay rehberliri xéli burunla Uyghurlarning siyasiy panahliq mesilisige köngül bölüp, mexsus panahliq tilesh qollanmilirini tüzüp tarqitish ishlirinimu yolgha qoyghan.

Démekki, xitay zulumdin qéchip gherb ellirige musapir bolup kelgen Uyghurlar b d t we jenwe ehdinamiside tilgha élin'ghan "Diniy jehettiki panahliq", "Ma'arip jehettiki panahliq", "Késellik panahliqi" we "Nikah erkinliki panahliqi" dégenlernimu bilip qoyushi lazim iken.

Toluq bet