Уйғурлар ғәрб әллиридин панаһлиқ тиләшниң йоллирини зади қанчилик билиду?

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-07-28
Share

Ғәрб әллиригә хитай зулумдин қечип чиқип панаһлиқ тилигән нурғун уйғурларниң сиясий панаһлиқтин башқа панаһлиқ йоллирини билмәйдиғанлиқи мәлум болмақта.

Һәммигә аян болғинидәк, өз вәтинидә хитайниң түрлүк бесимлириға учриған уйғурларниң ғәрб әллиридин панаһлиқ тиләш ишлири 90-йиллардин кейин әвҗ елип, онмиңлиған уйғурлар һәрқайси дөләтләрдә сиясий панаһланғучи болуп яшимақта. 2000-Йиллардин кейин, болупму 2009-йилидики "5-июл үрүмчи вәқәси"дин буян, өз вәтинини тәрк етип ғәрб әллиридин сиясий панаһлиқ тиләйдиғанларниң сани техиму йүксәлди. Тайланд, малайшия қатарлиқ әлләргә қечип чиқип еғир әзийәт чәккән, һәтта хитайға қайтурулуп берилип түрлүк җазаларға учриған уйғурларниң саниму аз әмәс.

Бирақ, ғәрб әллиригә миң мушәққәттә йетип келип сиясий илтиҗада болунған уйғурларниң һәммисиниңла тәлипи ундақ асан қобул көрүлгән әмәс. Германийәдә һәтта бүгүнгә қәдәр, 20 йилдин буян панаһлиқ мәсилиси һәл болмай келиватқан уйғурларму бар. Өз бешиға кәлгән күлпәтләрни лайиқида ипадиләп берәлмәй ғәрб әллиридә аваричилик тартиватқан бу уйғурларниң панаһлиқ тиләшниң даириси вә йоллири һәққидә йетәрлик мәлумати болмиғач, улар хитай зулумдин қутулған болсиму, ятәл сияситиниң түрлүк бесимлириға муптила болған.

Юқириқи пикирни оттуриға қойған д у қ баш катипи долқун әйса әпәнди, явропа дөләтлиригә кәлгән көплигән уйғурларниң сиясий панаһлиқ тәләплири қобул көрүлгән болсиму, йәнә бир қисим уйғурларниң җаваб күтүватқанлиқини тилға алди.

Б д т вә ғәрб дөләтлириниң сиясий панаһлиқ тоғрисидики келишим, қанун вә бәлгилимилиридики шәртләргә уйғун салаһийәткә игә дәп қариливатқан уйғур мусапирларниң илтимаси немә үчүн ундақ асан қобул қилинмайду?

Германийәниң карлисруһи шәһиридә 10 йилдин буян һөкүмәтниң панаһлиқ қобул қилиш органлирида хизмәт қилип кәлгән уйғур зиялийси әнивәр әһмәт әпәнди соалимизға мундақ җаваб бәрди: "ғәрб әллиригә қечип келип панаһлиқ тилигән уйғурларниң сиясий панаһлиқ тәлипиниң қобул көрүлүшигә, униң уйғур болғанлиқила купайә қилмайду. Нурғун уйғурлар өзлириниң хитай зулумиға учриғанлиқини асасий дәсми қилиду. Уйғурларниң хитай һөкүмитиниң бастурушлириға учраватқанлиқини һәм һәммә билиду. Бирақ, панаһлиқ тилигүчи өзи учриған зулумни конкретни испатлап берәлмисә вә сотчиларни өз дәртлиригә һәқиқий ишәндүрәлмисә, униң панаһлиқ илтимаси рәт қилиниду."

Сиясий панаһлиқ саһәсидә мутәхәссискә айланған әнивәр әһмәтниң билдүрүшичә, панаһлиқ ялғуз сиясий панаһлиқнила көрсәтмәйду. Б д т вә җәнвә әһдинамисигә көрә, у йәнә уруш мусапирлири панаһлиқи, тәбиий апәт панаһлиқи, диний җәһәттики панаһлиқ, маарип җәһәттики панаһлиқ, кесәллик панаһлиқи, никаһ әркинлики панаһлиқи қатарлиқларниму өз ичигә алиду. Бу программиниң мәқсити, мана бу мәзмунлар һәққидә учур бериш.

Германийә ахбарат васитилиридики мәлуматларға асасланғанда, 2015-йили оттура шәрқ әллиридин 1 милйондин артуқ инсан уруш малиманчилиқидин қечип, ғәрб әллиригә келип панаһлиқ тилиди. Мутләқ көп қисим сүрийәликләрниң "уруш мусапирлири панаһлиқи" илтимаси қобул көрүлди. Йәнә онмиңлиған инсан африқа вә балқан йерим арили дөләтлиридин қечип келип "сиясий панаһлиқ" вә "тәбиий апәт панаһлиқи" илтимасида болунмақта. "кесәллик панаһлиқи" тәләп қиливатқанларниңму сани аз әмәс. Буларға селиштурғанда, уйғур мусапирларниң санини йоқ дейәрлик һесаблашқа болиду.

Әнивәр әһмәт әпәнди көплигән уйғурларниң пәқәтла сиясий панаһлиқ тилигүчи икәнликини, панаһлиқ тиләшниң муһим саһәси болған диний җәһәттики панаһлиқ, маарип җәһәттики панаһлиқ, кесәллик панаһлиқи, никаһ әркинлики панаһлиқи дегәндәк чоң мәзмунлардин уйғурларниң асасән саватсизлиқини тилға алди.

У сөзидә, маарипта һәқсизлиққә учраватқан, давалинишқа қурбити йәтмәйватқан яки мәҗбурий никаһқа қистиливатқан уйғурларниң әслидә, сиясий панаһлитин башқа йәнә диний, кесәллик вә маарип панаһлиқини тиләш шәртлиригә тошидиғанлиқини әскәртти.

Вәһаләнки, хитай һөкүмити өз тәшвиқатлирида "хитайда диний әркинлик капаләткә игә, маарип тәрәққий қилған, кесәлләргә давалиниш шараити бар, никаһ әркинликигә дәхли-тәруз йоқ" дегәнләрни илгири сүриду.

Әнивәр әһмәтниң билдүрүшичә, германийәгә келип сиясий панаһлиқ тиләватқан хитайларниң сани йеқиндин буян һәссиләп көпәймәктә икән. Улар панаһлиқ тилигәндә, "диний панаһлиқ" илтимасида болидикән. Диний етиқад әркинлики еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиниватқан уйғурлар болса, диний җәһәттә учриған зулумлар һәққидә зуван сүрмәйдикән.

Д у қ баш катипи долқун әйсаниң билдүрүшичә, қурултай рәһбәрлири хели бурунла уйғурларниң сиясий панаһлиқ мәсилисигә көңүл бөлүп, мәхсус панаһлиқ тиләш қолланмилирини түзүп тарқитиш ишлириниму йолға қойған.

Демәкки, хитай зулумдин қечип ғәрб әллиригә мусапир болуп кәлгән уйғурлар б д т вә җәнвә әһдинамисидә тилға елинған "диний җәһәттики панаһлиқ", "маарип җәһәттики панаһлиқ", "кесәллик панаһлиқи" вә "никаһ әркинлики панаһлиқи" дегәнләрниму билип қоюши лазим икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт