Сабиқ дипломат кавато: "сабиқ советләр иттипақида йүз бәргән инқилаб хитайдиму йүз берәмду?"

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2016-01-16
Share
guangdong-xitay-namayish-305.jpg Хитай сақчилири личүән шәһәрлик һөкүмәт қорусиниң дәрвазисини тосмақта. 2011-Йили 9-июн.
AFP

Йеқинда японийә "һәптилик хәвәрләр" журнилида илгири японийәниң үзбәкистан, таҗикистан, шиветсийә қатарлиқ дөләтләрдики әлчиханисида дипломат болған, хәлқара мәсилиләр мутәхәссиси кавато акиониң "сабиқ советләр иттипақида йүз бәргән инқилаб хитайдиму йүз берәмду?" намлиқ сиясий анализ мақалиси елан қилинған. Аптор мақалидә нөвәттики дуня вәзийити вә асия мәсилиси шундақла хитайда йүз беридиған сиясий вә иқтисадий өзгиришләр һәққидә тохталған.

Кавато мақалисидә, һазирқи вақитниң өзидә хәлқара сиясий көзәткүчиләрниң әң көңүл бөлүватқан мәсилилири америкидики сайлам, оттура шәрқ вәзийити, японийә ташқий сиясити икәнликини, чүнки бу мәсилиләрниң хитайға бәлгилик тәсири болидиғанлиқини баян қилған. У, оттура шәрқ, русийә чегриси, шәрқий асия әллиридә давамлишиватқан ичкий уруш, земин маҗиралириниң 2016 - йилидиму охшашла давамлишидиғанлиқини билдүргән.

Апторниң қаришичә, әгәр шималий корийәниң һазирқи һакимийити йеқилса, бу хил вәзийәт хитайда бәлгилик сиясий йәр тәврәшни кәлтүрүп чиқирип, хитай компартийәсиниң өмүри ахирилишидикән. Сәвәби ши җинпиңниң һазирқи сиясити сабиқ советләр иттипақиниң рәһбири горбачифниң сияситигә охшишип кетидикән.

Шәрқий асия әллириниң сиясий вәзийити һәққидә тохталған аптор, хитайниң тарихтин буян шәрқий асия әллирини өз қолиға елип иқтисадий вә сиясий җәһәттин башқуруш нийитидә болуп келиватқанлиқини, америкиниң җуғрапийәлик вә мәдәнийәт җәһәттин хитайға йеқин болған бу дөләтләрниң хитайниң контроллуқиға өтүп кетишини әлвәттә халимайдиғанлиқини әскәрткән. У йәнә, шәрқий асияда иқтисадий җәһәттин күчлүк болған японийәниң дипломатик мунасивәт вә һәрбий җәһәтләрдә америка билән пәвқуладдә йеқин болуши хитайни узундин буян биарам қилип келиватқан һалқилиқ мәсилиләрдин бири икәнликини оттуриға қойған.

Японийәниң сиясий вәзийити һәққидә тохталған аптор, шинзо абе билән ши җинпиңниң тарихий мәсилиләргә болған қаришиниң охшимаслиқи вә икки дөләт арисидики арал маҗираси сәвәблиридин икки тәрәп оттурисида өчмәнлик пәйда болуп, япон хәлқидә хитайни өч көридиған бир хил роһий кәйпиятниң шәкилләнгәнликини ейтқан.

Аптор шундақла 2016 - йилида шәрқий асия әллиридики бир қисим дөләтләрдә өткүзүлидиған сайламдин кейин, бу районниң сиясий вәзийитидә пәвқуладдә өзгириш болуш мумкинчиликини оттуриған. У, шәрқий асия әллиридики тәйвән, тайланд, бирма қатарлиқ дөләтләрдә һакимийәттә өзгириш һасил болса, бу хил вәзийәтниң хитайға зор тәсир көрситидиғанлиқини, әгәр хитай америка билән болған мунасивитини яхшилимиса, хитайниң ичкий вәзийитидә давалғуш болидиғанлиқини илгири сүргән.

Америка билән хитай мунасивити һәққидә тохталған аптор: "2015 - йили өктәбир ейиниң ахиридин башлап икки дөләт арисидики мунасивәт яхшиланғандәк билинсиму, бирақ җәнубий тақим араллири мәсилиси сәвәбидин икки тәрәп җиддийлишип кәткән иди. Лекин, дипломатик сөзлишишләр йәнила икки тәрәп оттурисидики қатмаллиқларни бираз бошатти" дегән.

Америка билән русийәдә елип берилидиған президент сайлиминиң хитай үчүн толиму муһимлиқини баян қилған аптор:"әгәр америка билән русийәдә радикал күчләр тәхткә чиқса бу хитай үчүн хәвп һесаблиниду. Шуңа хитай бу икки дөләтниң сайлимиға йеқиндин диққәт қиливатиду" дәп баһа бәргән.

Америка президент обама һәққидә тохталған аптор:"обама узундин буян шималий корийә мәсилисини дипломатик йол билән һәл қилишқа тиришқан болсиму, у илгирики клинтон,буш қатарлиқ президентлардәк мәсилини дипломатик усул билән һәл қилиш пурситигә игә болалмиди. Обама,шималий корийә мәсилисигә зеһнини вә вақтини көп сәрп қиливәткәнлики сәвәбидин шәрқий җәнуби асия, болупму хитай, япон мәсилилиригә йетәрлик көңүл бөләлмиди" дәйду.

Хитайниң "бир бәлвағ, бир йол" истратегийәсиниң кәлгүси һәққидә тохталған аптор:"хитайниң бу йоли пәқәтла оттура асияғичә давамлишиду. Бу истратегийәлик нишанниң ғәлибә қилишидин үмид күткили болмайду. Чүнки, оттура асия қандақтур ғайәт зор бир базар әмәс. Бу пәқәт кичикинә данийә базири халас. Хитайниң оттура асиядин һалқип кетишигә әлвәттә русийә йол қоймайду" дегән.

Аптор мақалисидә: "сабиқ советләр иттипақида йүз бәргән инқилаб хитайдиму йүз берәмду?" дегән тема астида хитайниң сиясий вәзийити һәққидә хитай тарихини чиқиш қилип мулаһизә елип барған аптор:"ши җинпиң йүргүзүватқан сиясәт горбачиф йүргүзгән сиясәт билән охшаш. Икки миң йиллиқ хитай тарихиға нәзәр салидиған болсақ, һәр қайси дәврләрдики сулалиләр һәрбий күчкә тайинип бәгилик вақитқичә өз һакимийитини сақлап кәлгән. Ши җинпиңму хитай тарихидики бир сулалигә охшайду. Әмәлийәттин ейтқанда,2016 - йилида хитайда иқтисад төвәнләп, иқтисадниң аҗизлишишиға мас һалда хитай компартийәсиниң күчиму аҗизлишиду. Бир қисим чоң өлкә вә шәһәрләр һакимийәткә бойсунмайду. Хәлқ кәмбәғәллишип,җәмийәттә җинайәт садир қилиш көпийиду. Буниң билән тәң, хитайда 1990 - йилидин илгирики сабиқ советләр иттипақиниң вәзийити шәкиллиниду" дәйду.

Зияритимизни қобул қилған японийә уйғур бирлики тәшкилатиниң муавин рәиси иқтисадшунас ғалип миҗит хитай иқтисадий һәққидә тохтилип, хитайниң иқтисадий қурулмисиниң аҗизлиқини илгири сүрди.

Японийәдики хитай ишлири көзәткүчилиридин такаши хитайниң нөвәттики сиясий вәзийити һәққидә тохтилип:"ши җинпиң хитайдики парихорлуққа қарши туруш һәрикити билән хитай компартийәсидики әмәлдарларниң дүшминигә айлинип болди. Униң қаттиқ қоллуқ сиясити тибәт, уйғур, моңғул қатарлиқ аптоном районлардики хәлқләрниң қаршилиқ һәрикәтлирини күчәйтивәтти. Хитай компартийәсиниң һакимийәт қатлими сиртқи көрүнүштә нормалдәк турсиму, бирақ ичкий җәһәттики ихтилап сәвәбидин компартийә бөлүнүш һалитигә келип қалди дәп пәрәз қилишқа болиду" деди.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт