Shéripjan nadirof : su mesilisi ottura asiyaning bir gewdige aylinishidiki tosalghu

Muxbirimiz ümidwar
2013-04-25
Share
sir-deryasi-syr-deryasi-305.jpg Ottura asiyadiki eng chong sir deryasi.
wikipedia.org

Ottura asiyada su mesililiri barghanséri ötkürleshmekte. Nöwette sir we amu deryaliridin paydilinish mesilisi özbékistan, tajikistan, qirghizistan we qazaqistan arisidiki muhim ixtilapliq nuqtigha aylanmaqta.

Qazaqistan dölet uniwérsitétining proféssori shéripjan nadirof ependining qarishiche, su mesililiri merkiziy asiya rayonidiki chong mesililerning biridur. Qazaqistan bilen xitay arisidiki su mesilisimu rayondiki jughrapiyiwi siyaset, iqtisadiy tereqqiyat qatarliqlargha munasiwetlik muhim mesilidur.

Tajikistan bilen qirghizistan amu we sir deryalirining bash éqinlirida rusiyining yardimi bilen su éléktr istansiliri we su toghanlirini sélishqa kirishkendin kéyin, merkiziy asiya rayonidiki su jédili téximu ötkürliship ketti.

Mutexessisler jughrapiyiwi siyasiy menpe'etlerge chétishliq mezkur su mesililirini hetta " Merkiziy asiyadiki su urushi" depmu atidi.

Merkiziy asiyadiki su kürishi özbékistan bilen tajikistan we qirghizistan arisida, qazaqistan bilen xitay hem rusiye bilen xitay arisida meydan'gha chiqqan bolup, nursultan nazarbayéf merkiziy asiya döletliri ittipaqini qurushni teshebbus qilghan bolsimu, biraq ene shu suni öz ichige alghan ixtilaplar sabiq sowét ottura asiya jumhuriyetlirining arisidiki ixtilaplarning muhim nuqtilirining birige aylan'ghan hemde nazarbayéfning arzusining emelge éshishigha tosqun bolghan. Qazaqistan dölet uniwérsitétining proféssori , jughrapiye alimi shéripjan nadirof ependi su mesilisining hetta ottura asiya döletlirining siyasiy we iqtisadiy jehetlerdin bir gewdige aylinishigha tosqunluq qiliwatqanliqini eskertti.

Doktor nadirofning éytishiche, qazaqistan bilen xitay arisidiki chégra halqighan deryalarning su menbeliri mesilisi uzundin buyan ékologiye, iqtisad we siyaset sahesidikilerning diqqitidin orun alghan bolup, bolupmu ékologiye mutexessisliri bu mesilige bekrek köngül bölüp, qazaqistan hökümitini agahlandurup kelgen idi.

Ular balqash köli, értish deryalirining kélechekte sazliqqa aylinip, qazaqistanning ust - kaménogorsk, pawlodar, qarighanda we shemey sheherliri ahalisining ichimlik susiz qalidighanliqini, shuning bilen bir qatarda alitagh muzluqlirining érip, almuta shehirini su élip kétish xewpining barliqini bildürgen. Ular mundaq paji'elik hadisining yüz bérish mumkinlikini xitayning Uyghur aptonom rayonini keng da'ire boyiche rawajlandurush pilanliri bilen baghlimaqta.

Qazaqistan döletlik uniwérsitétining jughrapiyeshunas proféssori shéripjan nadirofning éytishiche, bu mesile qazaqistan musteqil bolghan 20 yildin buyan izchil tekitlinip kelmekte.

Rusiye ékologiye mutexesisliridin pétir bologof qazaqistan bilen xitay arisidiki su mesilisige muraji'et qilip, mezkur mesilining nahayiti murekkep we qazaqistan üchün jiddiy ikenlikini eskertken. Uning "Merkiziy asiya" tor bétide élan qilghan "Xitay qandaq qilip qazaqistanni chölge aylanduruwatidu?" mawzuluq maqaliside mana shu mesilini körsetken. Aptor pétir bologof maqaliside "Balqash köli yéqinqi on nechche yil ichide aral kölining teqdirini tekrarlaydu, értish deryasi sazliqqa aylinip susizlishidu. Bu yérim chöllük yerlerni susiz rawajlandurush mumkin emestur, bu sularni xitayliqlar uyalmastin ili we értish deryaliridin tartip almaqta. Merkiziy we sherqiy qazaqistanning hayati biwasite shulargha baghliq boluwatmaqta" dep yazghan.

Proféssor shéripjan nadirof qazaqistanda heqiqeten balqash kölining ikkinchi aralgha aylinip qélishi xetiri barliqini, biraq hazirning özide qazaqistanda hawa issip, muzluqlarning ériwatqanliqi, shunga hazir jiddiy su mesilisi yoqluqini tekitlidi.

Proféssor nadirofning éytishiche, qazaqistanda sudin paydilinish, bolupmu sughurush sistémilirida köp mesililer mewjut, qazaqistanda köp miqdardiki sular xitaygha qarighanda bekrek qumgha singip kétiwatidu.

Biraq, u értish we ili deryalirining bash éqimlirining kontrol qilinishining qazaqistan üchün emeliy tehdit ikenlikini tekitlidi. Uning qarashlirimu

Rus aptori pétir bologof bilen asasen birdeklikke ige.

Bogolof maqaliside qazaqistan hökümitining bu xewp tüpeylidin su mesilisini köp qétim xitayning aldigha qoyghanliqi, chégra halqighan we xelqara deryalargha igidarchiliq hoquqi heqqide muzakiriler xitay we qazaqistan otturisida 1998 - yildin buyan dawamliship kéliwatqanliqi, 2009 - yili qazaqistan xitay bilen bu mesilini tepsiliy muhakime qilish mümkinchilikige ige bolghanliqini körsetken. Uning yézishiche, 2011 - yili ili we értish süyi menbelirini 2014 - yilghiche teng paydilinish heqqide xitay bilen kélishim imzalan'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet