Mulahize: xitayning asiyadiki su istratégiyisi

Asiya qit'esi dunyadiki su bayliqi intayin kemchil bolghan qit'elerning biri. Bu xil halet yéqinqi yillardin buyan xitay hakimiyitining bashqa döletlerge tutushidighan deryalargha chong tiptiki tughanlarni sélip suni kontrol qiliwélishi sewebidin barghanséri yamanlishiwatidu.
Ixtiyariy muxbirimiz azad qasim
2013.02.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sir-deryasi-syr-deryasi-305.jpg Ottura asiyadiki eng chong sir deryasi.
wikipedia.org

Büyük ira torining “Nyu-york waqti géziti” ning 7-féwraldiki xewiridin neqil keltürüshiche, xitaydiki su tosmilirining sani we kölimi dunyadiki bashqa barliq döletlerdiki su tosmilirining omumi yighindisidinmu köp hem zor bolsimu, xitay hökümiti yéqinda yene etrapidiki döletlerge éqip chiqidighan deryalargha tosma qurup suni kontrol qilishning on yilliq pilani üchün 635 milyard amérika dolliri meblegh ajratqan. Xitay hakimiyiti deryalarning yuqiri éqinigha orunlashqan döletlerning öz térritoriyisidiki deryalarda öz menpe'itige uyghun bolghan su insha'ati qurulushlirini qurush hoquqi bolidu dégenni bahane qilip 1997-yili birleshken döletler teshkilati teripidin tüzülgen su bayliqliridin ortaq paydilinish heqqidiki ehdinamige qol qoyushtin bash tartip kéliwatidu.

Xitay nöwette asiya qit'esidiki köpligen deryalarning yuqiri éqinigha jaylashqan dölet bolup hésablinidu. Halbuki bu deryalar asasen dégüdek, xitay teripidin ishghal qiliwélin'ghan Uyghur, tibet hemde bashqa az sanliq milletler olturaqlashqan rayonlarda bolup, bu rayonlarning omumi kölimi hazirqi xitay térritoriyisining 60% ni teshkil qilidu.

Yéqinqi yillardin buyan xitay hakimiyiti rusiye we qazaqistanning naraziliqigha qarimay, értish hemde ili deryalirida tosma qurush ishlirini dawamlashturuwatidu. Bu aqiwette zaysan we balqash köllirining qurup kétish xewpini peyda qilishi shundaqla qazaqistanning sherqi qismining qumliship kétishini keltürüp chiqirishi mumkin.

“Nyu-york waqti géziti ”ning bu heqtiki xewiride mundaq déyilidu: yéqinqi on yilda xitay tibet égizlikidin bashlinip jenubiy we sherqiy jenubi asiya ellirige tutushidighan sarwén, braxmaputra we méygung deryalirigha tosma qurushni pilanlawatidu. Eger bu pilan emelge ashurulsa,xitayning gherbiy jenubidiki az sanliq milletler rayonida kütülmigen qarshiliqlarning yüz bérishige sewebchi bolushi mumkin. Chünki bu rayonda bir qanche onlighan az sanliq milletler olturaqlashqan, ularning zéminidin éqip ötidighan, xitaylar nujyang deryasi dep ataydighan sarwén deryasi asiya qit'esidiki eng axirqi özining tebi'iy halitini saqlap qalghan derya bolup, bu derya chongqur jilghilardin we heywetlik muzluqlardin ötüp birma,tayland qatarliq döletlerge baridu. Derya hawzisi dunyadiki ösümlük türliri eng mukemmel saqlan'ghan rayon bolup, ösümlük türliri 5000 xildin ashidu, 2003yili birleshken döletler teshkilati teripidin dunyawi miraslar tizimlikige kirgüzülgen bu deryagha nöwette xitay da'iriliri pelempeysiman su tosmisi qurushni pilanlawatidu.

Xitay da'iriliri méygung deryasida alte su tosmisi qurghan bolup, bulardin 4200 mégawat hemde 5850 mégawatliq ikki génératorlar guruppisi ötken yili séntebirde ishqa kirishtürülüp tok tarqitishqa bashlighan.

Xitay hakimiyitining braxmaputra deryasida tosma qurush pilani hindistanning qattiq qarshiliqini qozghighanliqtin, bu qurulushning emeliylishishi bu ikki dölet otturisida qoralliq toqunushlarning yüz bérishige sewebchi bolushi mumkin iken.

Xitaydiki ékologiyilik tengpungluqning éghir derijide buzulushi, bayliq menbelirining heddidin ziyade xorishi hemde xitayning tebi'iy deryalarning ékologiyisini buzghunchiliqqa uchritishi netijiside, asiya qit'esi kelgüside téximu issiq we qurghaq rayon'gha aylinip qélishi muqerrer. Bundaq haletning yüz bérishi aqiwette bu rayondiki döletler arisida su bayliqlirini talishish körüshini téximu ewj aldurup,rayon xewpsizlikige shundaqla dunya tinchliqigha xewp yetküzidighan asasliq amil bolup qélishi mumkin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.