Proféssor ma xeyyünning mulahizisi: "Tengritaghda perwaz qilghan sumurgh" ning cholta bayanliri (1)

Muxbirimiz eziz
2015-12-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika maryland shtati frostburg shtat uniwérsitétning proféssori, xitaydiki musulmanlar we Uyghur mesililirining tunggan tetqiqatchisi ma xeyyun ependi.
Amérika maryland shtati frostburg shtat uniwérsitétning proféssori, xitaydiki musulmanlar we Uyghur mesililirining tunggan tetqiqatchisi ma xeyyun ependi.
Ma xeyyün özi teminligen

Xongkongdiki "Sumurgh téléwiziye istansisi" ning muxbirliri 2015-yili aprél éyida Uyghurlar diyarida on besh künlük neq meydan ziyaritini tamamlighandin kéyin yézip chiqqan zor hejimlik "Din esebiylikini yoqitish xizmitining emeliy ehwali" namliq ziyaret xatirisi öktebir éyida "Sumurgh tori" da yette babqa bölünüp élan qilindi. Shuningdin kéyin, yeni 29-noyabir küni amérika frostburg uniwérsitétining proféssori ma xeyyün bu ziyaret xatirisige qarita obzor yézip, uning mezmun jehettiki choltiliqi we birtereplime xaraktérini tenqidlidi.

Proféssor ma xeyyün tungganlardin chiqqan ziyaliylardin bolup, xitaydiki milletler we islam dini shundaqla xitay bilen ottura sherqning munasiwiti qatarliq sahelerde közge körün'gen mutexessis. Uning pikriche, mezkur ziyaret xatirisi aprél aylirida tamamlan'ghan bolsimu, uning metbu'at yüzide resmiy élan qilinishi "Nyoyork waqti" gézitining Uyghurlar diyaridiki siyasiy mesililerni xewer qilish bilen dang chiqarghan muxbiri andru jéykobs (Andrew Jacobs) ning Uyghurlargha da'ir bir qatar xewerliri élan qilin'ghandin kéyinki waqitlargha toghra kélidu. Andru jéykob özining xitay tilini yaxshi bilishtek artuqchiliqigha tayinip, Uyghur rayonida ziyarette bolghanda Uyghurlar jem'iyitining ré'al ehwalini yéziq we neq meydandin tartilghan süretler birleshtürülgen halda janliq teswirlep bergen, shundaqla saqchi idariliri, doxturxana qatarliq orunlarning Uyghurlardiki tighliq eswablar, kiyim-kéchek, saqal-burut qatarliq sahelerge qarita élan qilghan teshwiqat we buyruq höjjetliridin melumatlar bergen. Emma "Sumurgh" téléwiziyisining muxbirliri on besh künlük ziyaret jeryanida tengritaghning jenubi we shimalidiki on nechche sheher we nahiyide alaqidar partkom sékrétarliri we siyasiy qanun komitétning mudirlirini ziyaret obyékti qilghan. Muxbirliqning eng eqelliy qa'idisi boyiche amma arisigha qedem basmighan, shunga Uyghurlar diyaridiki herqandaq bir sheherde közge chéliqidighan "Oqughuchilar we balaghetke yetmigenler meschitke kirishke bolmaydu" yaki "Xotendiki piwa ichish musabiqisi" dégendek eng addiy teshwiqat matériyallirinimu "Körmey qalghan". Mushu ehwallar heqqide gep bolun'ghanda proféssor ma xeyyündin, néme üchün "Sumurgh tori"ning ziyaret xatirisini tolimu cholta yézilghan, dep qaraydighanliqini sorighinimizda u mundaq dédi:
‏-Ularning "Tepsiliy xewer" yaki shundaqraq namda atalghan bu nersisini oqup körsingiz, mundaq birnechche nuqtini bayqaysiz: birinchidin, xuddi ashu yazmining aptori özi éytqandek ular ikki hepte waqit serp qilip, Uyghurlar rayonidiki on nechche sheher we nahiyini kézip chiqqan. Shunga bu ziyaret xatirisi neq meydandiki tekshürüshke emes, belki sayahetke bekrek oxshiship qalghan. Chünki özingiz bilisiz, tengritaghning jenub we shimalidiki shunche keng zémindiki shunche köp jaylarni ikki hepte ichide ziyaret qilip aylinip bolush qandaqmu mumkin bolsun? ikkinchidin, ular ziyaret qilghan kishiler pütünley Uyghur rayonidiki muqimliqni saqlash xizmitige mes'ul yuqiri derijilik emeldarlar, xalas. Muqimliqni saqlighuchi emeldarlar bolghaniken, ular xitayning qaysi ölkiside bolushtin qet'iynezer herqachan özlirining muqimliqni saqlash xizmiti jeryanida qandaq "Zor utuqlar"ni qolgha keltürgenlikini köptürüp yaki ashurup sözleshke amraq kélidu. Bu xitaydiki hemmige melumluq bir ortaq késel. Shunga ularning kimlerni ziyaret qilghanliqigha qarisingiz, pütkül ziyaret jeryanida Uyghurlar diyaridiki birmu Uyghurni ziyaret qilmighanliqi melum bolidu. Ular yene türme yaki shuninggha oxshash jaylarni ziyaret qilmighan. Shunga ularning ziyaret xatirisige köz yügürtüp baqqan herqandaq kishi buning alahide orunlashturulghan bir qétimliq seper ikenlikini körüwalalaydu. Hetta, melum menidin éytqanda shundaqmu déyishke boliduki, ularning ashu qétimqi sepiri arqiliq élan qilghan "Ziyaret xatirisi" emeliyette Uyghurlar diyaridiki muqimliqni saqlighuchi teshkilatlar orunlashturup bergen yaki teyyarlap bergen matériyallarning "Sumurgh tori" da qaytidin élan qilinishi, xalas.

Uning pikriche, bir éghizmu Uyghurche bilmeydighan muxbirlarning ikki hepte waqit serp qilip, muqimliqni saqlighuchi xitay kattiwashlardin on nechche ademni ziyaret qilghanliqi, emma on nechche milyon Uyghur yashaydighan shunche keng zéminda on nechche kün "Perwaz" qilghan bolsimu yerliktiki Uyghur puqralardin birer ademni ziyaret qilmighanliqi ularning kespiy xadimlardin emeslikini, shundaqla ularning eng eqelliy muxbirliq exlaqighimu hörmet qilmighanliqini körsitidiken.

Uning éytishiche, "Sumurgh" téléwiziyisining muxbirliri özlirining ziyaret xatirisini yézish jeryanida Uyghurlar diyaridiki muqimliqni saqlighuchi xadimlarning yerlikning muqimliqi üchün zörür bolghan eng eqelliy sawatlardinmu xewersiz ikenlikini bilip-bilmey ashkarilap qoyghan. Ziyaret jeryanida Uyghur aptonom rayonluq j x nazaritining nazir derijilik kadirliridin biri muxbirgha "Semimiylik" bilen özining bu rayonda shunche yil xizmet qilghan turuqluq islam dini toghriliq azdur-köptur bolsimu izdinip baqmighanliqini éytqan, shundaqla "Hijret", "Jihad", "Tebligh", "Qedir kéchisi", "Töt xelipe" dégenlerning menisidin xewersiz ikenlikini étirap qilghan. Emma mushu kadirlar danishmenlerche qiyapette "Milliy örp-adet bilen esebiy diniy chüshenchining perqi" heqqide muxbirlargha sawaq bérishtin tartinip qalmighan. Buning bilen mushu kadirlardin terkib tapqan yerlik hakimiyet sistémisi emeliyette ottura esirdiki qazixanilarning sot meydanigha oxshiship qalghan.

Proféssor ma xeyyünning qarishiche, "Sumurgh téléwiziyisi" ning muxbirliri ziyaret qilghan Uyghurlar diyaridiki yerlik emeldarlar Uyghurlarning diniy étiqadi toghriliq héchnerse bilmeyla qalmastin, yene Uyghurlarning örp-aditi, turmush qarashliri dégenlerdin pütünley xewersiz. Shuning bilen birge Uyghurlar diyaridiki yerlik emeldarlarda omumyüzlük mewjut bolghan xitayning eng eqelliy dölet ehwalidinmu hamaqetlerche bixewer bolushini körgen herqandaq adem yaqisini chishlimey qalmaydu. U misal teriqiside öktebir éyida aqsu tewesidiki birnechche nahiyide ötküzülgen "Nan chishlep xitay xeritisi chiqirish" pa'aliyitini tilgha alidu. Uyghurlarning nanni awwal oshtup, andin parchilap yeydighanliqidek eqelliy turmush aditigimu hörmet qilish yadigha kelmigen yerlik emeldarlar atalmish musabiqe arqiliq Uyghurlarni "Nanni oshtumay pütün halette yéyish" ke zorlighan, buning bilen "Nan chishlep hasil qilin'ghan xitay xeritisi" de xitay uzundin buyan dawa qilip kéliwatqan teywen ölkisi chüshüp qalghan. Xitayning chong döletchilik nuqti'ineziridin éytqanda, bu "Wetenperwerlik" namida otturigha chiqqan "Teywen musteqilliqini dawrang qilish" tek bir türlük "Bölgünchilik" qilmishi hésablinidu.

Toluq bet